Tín dụng ngân hàng 'quá tải', trái phiếu Chính phủ trở thành kênh vốn chiến lược

Trong bối cảnh nhu cầu vốn cho phát triển kinh tế ngày càng lớn, việc phát triển thị trường trái phiếu, đặc biệt là trái phiếu Chính phủ, được đánh giá là một trong những giải pháp quan trọng nhằm huy động nguồn lực cho đầu tư phát triển trong giai đoạn tới.

Theo ông Nguyễn Bá Hùng, Chuyên gia kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), để thị trường tài chính vận hành hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấu phần của hệ thống tài chính, bao gồm thị trường tiền tệ, thị trường vốn và các trung gian tài chính.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy quy mô thị trường trái phiếu của Việt Nam so với GDP vẫn còn ở mức tương đối thấp nếu so với nhiều quốc gia trong khu vực. Điều này cho thấy thị trường trái phiếu trong nước vẫn còn nhiều dư địa để phát triển.

Hiện nay, khoảng 2/3 quy mô thị trường trái phiếu của Việt Nam là trái phiếu Chính phủ, trong khi trái phiếu doanh nghiệp chỉ chiếm khoảng 1/3, tương đương khoảng 10% GDP.

Bên cạnh đó, mức độ giao dịch thứ cấp trên thị trường trái phiếu vẫn còn hạn chế, khiến tính thanh khoản của thị trường chưa cao so với các nước trong khu vực. Thanh khoản thấp đồng nghĩa với việc nhà đầu tư phải đối mặt với rủi ro thanh khoản lớn hơn.

Về cơ cấu nhà đầu tư, thị trường trái phiếu Chính phủ hiện nay chủ yếu do các ngân hàng thương mại và doanh nghiệp bảo hiểm nắm giữ.

Trong khi đó, tại nhiều quốc gia trong khu vực như Thái Lan, cơ cấu nhà đầu tư đa dạng hơn với sự tham gia của nhiều nhóm nhà đầu tư khác nhau, bao gồm cả nhà đầu tư nước ngoài. Điều này cho thấy thị trường trái phiếu Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa để mở rộng cơ sở nhà đầu tư.

Một điểm đáng chú ý khác là hệ thống tài chính Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào tín dụng ngân hàng. Trong khi đó, nhu cầu vốn cho các dự án đầu tư, đặc biệt là hạ tầng, thường có thời gian hoàn vốn rất dài, từ 15–20 năm, trong khi nguồn vốn huy động của ngân hàng chủ yếu là ngắn và trung hạn, thường dưới 7 năm.

Theo ông Nguyễn Bá Hùng, tại nhiều quốc gia, các dự án hạ tầng thường vay vốn ngân hàng trong giai đoạn xây dựng, khi rủi ro còn cao.

Sau khi dự án hoàn thành và bắt đầu tạo ra dòng tiền ổn định, doanh nghiệp có thể phát hành trái phiếu dài hạn để tái cấp vốn, qua đó trả lại các khoản vay ngân hàng. Cơ chế này giúp giải phóng nguồn vốn của ngân hàng để tiếp tục tài trợ cho các dự án mới.

Tuy nhiên, nếu các cấu phần của thị trường tài chính không được kết nối và phát triển đồng bộ, cơ chế này sẽ khó phát huy hiệu quả, từ đó hạn chế khả năng huy động vốn cho các dự án quy mô lớn.

Từ thực tế trên, chuyên gia ADB cho rằng Việt Nam cần tiếp tục cải cách và phát triển thị trường trái phiếu Chính phủ, đồng thời mở rộng cơ sở nhà đầu tư để tăng tính thanh khoản và chiều sâu của thị trường.

Đối với khu vực công, việc nâng cao hiệu quả lựa chọn và triển khai các dự án đầu tư công, cũng như phát triển các mô hình hợp tác công – tư (PPP), sẽ giúp huy động thêm nguồn lực từ khu vực tư nhân.

Theo đó, thay vì toàn bộ dự án được tài trợ từ ngân sách, Nhà nước có thể kết hợp vốn công và vốn tư, trong đó Chính phủ chỉ bảo lãnh một phần rủi ro, qua đó tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia nhiều hơn.

Bên cạnh đó, hệ thống tài chính cần được phát triển theo hướng đa dạng và liên thông hơn, không chỉ dựa vào tín dụng ngân hàng mà còn mở rộng các kênh huy động vốn thông qua thị trường trái phiếu và thị trường cổ phiếu.

Việc nâng cao tính minh bạch thông tin, chất lượng xếp hạng tín nhiệm và phát triển hệ sinh thái dịch vụ tài chính cũng sẽ góp phần thu hút thêm các nguồn vốn lớn, bao gồm cả vốn quốc tế.

Ở góc độ cơ quan quản lý, bà Phạm Thị Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Các định chế tài chính (Bộ Tài chính), cho biết nhu cầu huy động vốn cho giai đoạn 2026–2030 là rất lớn, gần gấp hai lần so với giai đoạn 2021–2025. Trong bối cảnh đó, Chính phủ sẽ tập trung huy động nguồn lực thông qua phát hành trái phiếu Chính phủ.

Theo bà Tâm, hiện nay dư nợ trái phiếu Chính phủ so với GDP đã giảm, do đó vẫn còn dư địa để tiếp tục phát triển kênh huy động vốn này nhằm phục vụ cho đầu tư phát triển.

“Bộ Tài chính sẽ tiếp tục đẩy mạnh phát triển thị trường vốn, đặc biệt là thị trường trái phiếu. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là rà soát, hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến huy động vốn của Chính phủ, hiện các quy định đang được đánh giá và báo cáo Quốc hội”, bà Tâm cho biết.