Hướng dòng vốn FDI nâng cao năng lực doanh nghiệp nội

Dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục gia tăng, khẳng định niềm tin của nhà đầu tư quốc tế vào môi trường kinh doanh Việt Nam. Song câu hỏi đặt ra là làm thế nào để khu vực doanh nghiệp trong nước thực sự tham gia sâu vào chuỗi giá trị và nâng tầm năng lực cạnh tranh?

Trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Phan Hữu Thắng - Chủ tịch Liên chi hội Tài chính khu công nghiệp Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã phân tích những điểm nghẽn và đề xuất giải pháp để FDI thực sự trở thành "bệ đỡ" nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt trong giai đoạn mới.

Điểm nghẽn lan tỏa FDI

- Trong nhiều năm qua, FDI đã đóng góp lớn cho tăng trưởng xuất khẩu và công nghiệp hóa. Tuy nhiên, khả năng lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Theo ông đâu là nguyên nhân?

TS. Phan Hữu Thắng: Nguyên nhân cốt lõi là năng lực của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam còn yếu, chưa đủ sức đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư nước ngoài.

Chúng tôi từng trực tiếp dẫn các nhà đầu tư đi thăm, đánh giá một số cơ sở của doanh nghiệp tư nhân trong nước. Khi gặp mặt, họ vẫn lịch sự ghi nhận, đánh giá tích cực. Tuy nhiên, sau đó họ trao đổi thẳng rằng nếu muốn hợp tác thì phải đầu tư bổ sung rất nhiều để nâng cấp các doanh nghiệp đó. Song việc đầu tư thêm như vậy lại nằm ngoài chương trình, kế hoạch của họ nên cuối cùng cơ hội không thành hiện thực.

Vấn đề không nằm ở máy móc hay cơ sở vật chất, ngay cả những yếu tố nền tảng như ngoại ngữ, kỹ năng giao tiếp, hiểu biết về tình hình quốc tế cũng còn hạn chế. Nhà đầu tư nước ngoài nắm rất rõ bối cảnh toàn cầu, họ hiểu họ là ai, đến từ đâu, mục tiêu và năng lực của họ ra sao. Nếu doanh nghiệp trong nước không hiểu được điều đó thì rất khó bàn thảo ở tầm chiến lược.

Vì vậy, tôi cho rằng Việt Nam cần xây dựng thêm nhiều tập đoàn lớn đủ sức dẫn dắt. Trong quá trình phát triển, có thể có sai sót, thậm chí vi phạm nhưng phải nhìn nhận công bằng, đánh giá đúng mức độ vi phạm và cách xử lý phù hợp. Không thể để doanh nghiệp vừa lớn lên, gặp lỗi là lập tức loại bỏ. Giống như một cái cây đang lớn, nếu có sâu bệnh thì phải chăm sóc, xử lý để nó tiếp tục phát triển chứ không thể nhổ bỏ ngay từ đầu.

Chúng ta cần tạo điều kiện thực chất cho doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là doanh nghiệp tư nhân. Đây là lực lượng rất lớn, nhiều người đã trưởng thành, hiểu cơ chế chính sách và có năng lực hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, họ vẫn loay hoay vì không vượt qua được rào cản tài chính. Điểm nghẽn lớn hiện nay chính là năng lực tài chính còn quá yếu.

Hợp tác quốc tế bình đẳng

- Nhiều ý kiến cho rằng vấn đề không nằm ở thiếu vốn FDI mà nằm ở cách định hướng và dẫn dắt dòng vốn này. Theo ông, Việt Nam cần thay đổi ra sao để FDI thực sự trở thành bệ đỡ cho doanh nghiệp nội phát triển năng lực công nghệ, quản trị và thị trường?

TS. Phan Hữu Thắng: Muốn phát triển thì phải đi theo con đường hợp tác quốc tế bình đẳng. Chúng ta có thể đề nghị họ hỗ trợ đào tạo ở mức độ này hay mức độ khác, có thể tiếp cận công nghệ ở những tầng nấc phù hợp. Nhưng không thể kỳ vọng rằng họ đến đây chỉ để đào tạo mình hay chuyển giao công nghệ miễn phí. Họ đầu tư là để tìm kiếm lợi ích chứ không phải làm thay mình.

Nếu đã nói cùng làm, cùng thắng và cùng phát triển thì phải thẳng thắn. Ta đang yếu ở đâu thì nói rõ ở đó, đề nghị họ hợp tác trong đào tạo hoặc nâng cấp năng lực. Nhưng song song với đó, doanh nghiệp Việt phải tự học, tự nghiên cứu, tự lớn lên, không thể chỉ trông chờ.

Trong quá trình hợp tác, chúng ta phải chủ động cử người đi đào tạo ở nước ngoài, mời chuyên gia về làm việc. Việc đó phải chấp nhận bỏ chi phí. Không ai cho không điều gì nếu điều đó không mang lại lợi ích cho họ. Nhà đầu tư nước ngoài hiểu rất rõ năng lực nhân sự và tài chính của mình hiện nay ở mức nào.

Do đó, bên cạnh nỗ lực tự thân của doanh nghiệp, cần có chương trình đào tạo và hỗ trợ đặc biệt từ Nhà nước đối với khu vực doanh nghiệp tư nhân. Nếu không có một chiến lược bài bản về nâng cao năng lực nhân sự và tài chính, rất khó để doanh nghiệp tư nhân bứt phá trong hợp tác quốc tế.

Hoàn thiện thể chế, nâng sức cạnh tranh

- Thực tiễn cho thấy nhiều tập đoàn FDI đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng chọn lọc đối tác bản địa, Việt Nam cần chuẩn bị những điều kiện nền tảng nào để doanh nghiệp nội có thể đáp ứng yêu cầu này, thưa ông ?

TS. Phan Hữu Thắng: Thực tế cho thấy nhà đầu tư nước ngoài vẫn tiếp tục đổ vốn vào Việt Nam. Số liệu về vốn thực hiện trong 5 năm qua, đặc biệt năm 2025 là tín hiệu rất tích cực. Điều đó chứng tỏ họ vẫn tin tưởng vào môi trường đầu tư Việt Nam.

Tuy nhiên, vấn đề không dừng ở thu hút được vốn mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực doanh nghiệp Việt Nam. Khi hợp tác với nhà đầu tư nước ngoài, chúng ta phải đủ năng lực để trở thành đối tác thực sự, từ đó mới tiếp cận sâu hơn chuỗi giá trị và môi trường đầu tư toàn cầu.

Muốn vậy, môi trường đầu tư phải tiếp tục được hoàn thiện. Trọng tâm là hoàn thiện hệ thống luật pháp và chính sách theo hướng cạnh tranh hơn nhưng vẫn giữ định hướng phát triển của mình. Đồng thời, cần đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính theo hướng một cửa, rút ngắn thời gian xử lý, bảo đảm chất lượng dự án và chuyển từ thu hút số lượng sang chú trọng chất lượng.

Cần nhìn thẳng vào mục tiêu của nhà đầu tư, họ đến để đầu tư, phát triển và tìm kiếm lợi nhuận. Vì vậy, toàn bộ chính sách nâng cao sức cạnh tranh của môi trường đầu tư phải hướng vào thực tế đó.

Yếu tố then chốt thứ hai là chất lượng nguồn nhân lực. Không thể nói chung chung mà phải có kế hoạch đào tạo cụ thể và bài bản. Ví dụ, 5 năm tới Việt Nam cần bao nhiêu kỹ sư, chuyên gia cho chuyển đổi số hay công nghệ cao, thì phải có dự báo rõ ràng và tập trung đào tạo đúng số lượng đó, tránh dàn trải. Cần lựa chọn những học sinh có năng lực, đào tạo trong nước kết hợp đào tạo ở nước ngoài, quản lý và theo dõi chặt chẽ để hình thành lực lượng nòng cốt cho giai đoạn phát triển mới.

Bên cạnh đó, phải tăng cường các cơ quan nghiên cứu chuyên sâu mang tính vĩ mô và dài hạn về kinh tế, khoa học kỹ thuật và công nghệ. Chính sách chỉ sát thực tiễn khi dựa trên nghiên cứu bài bản và cập nhật biến động quốc tế.

Cuối cùng, phát triển kinh tế phải gắn với củng cố nội lực. Thị trường hơn 100 triệu dân cần được khai thác hiệu quả hơn. Hàng hóa trong nước phải đứng vững ngay tại thị trường nội địa trước khi nghĩ tới cạnh tranh quốc tế. Tinh thần sử dụng hàng Việt cần được đẩy mạnh. Khi nội lực mạnh, doanh nghiệp trong nước lớn lên đồng đều và toàn diện, khi đó hội nhập mới thực sự bền vững.

Xin cảm ơn ông!

Năm 2025, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam đạt 38,42 tỷ USD, tăng 0,5% so với năm trước. Đáng chú ý, vốn FDI thực hiện ước đạt 27,62 tỷ USD - mức cao nhất trong 5 năm qua, phản ánh niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài tiếp tục được duy trì, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo.