30 năm chứng khoán Việt Nam: Mục tiêu không chỉ là lớn hơn, mà phải chất lượng hơn

Dấu mốc 30 năm không chỉ là dịp nhìn lại những thành tựu đã đạt được, mà còn là thời điểm để đánh giá vị thế của thị trường trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách thể chế, hướng tới mục tiêu nâng hạng thị trường và xây dựng các trung tâm tài chính quốc tế.

Xung quanh những cơ hội, thách thức và triển vọng phát triển của thị trường chứng khoán trong giai đoạn mới, phóng viên Báo Nhà báo và Công luận đã có cuộc trao đổi riêng với TS. Lê Minh Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA).

+ Nhìn lại chặng đường ba thập kỷ qua, theo ông, đâu là những dấu ấn mang tính bước ngoặt đã làm thay đổi vị thế của thị trường chứng khoán Việt Nam và đâu là thành tựu có tính chiến lược nhất?

- Ba mươi năm hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam là một dấu mốc đặc biệt quan trọng trong tiến trình đổi mới và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta.

Từ sự kiện thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước năm 1996 đến phiên giao dịch đầu tiên năm 2000 với chỉ hai cổ phiếu niêm yết, thị trường đã đi một hành trình rất đáng tự hào, phát triển thành một cấu phần không thể thiếu của hệ thống tài chính quốc gia.

Tính đến cuối năm 2025, vốn hóa thị trường đã đạt tỷ lệ đáng kể so với GDP, đạt khoảng 85% và dự kiến năm 2026 đạt khoảng 100% GDP. Bên cạnh đó, số lượng doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch lên tới hàng nghìn, thanh khoản thuộc nhóm cao trong khu vực ASEAN. Đặc biệt, số lượng tài khoản nhà đầu tư đã vượt mốc 13 triệu (13.162.410 tài khoản tính đến 31/5/2026).

Có thể khẳng định rằng, thị trường chứng khoán không chỉ góp phần huy động hàng triệu tỷ đồng cho khu vực doanh nghiệp và Chính phủ, mà còn từng bước làm thay đổi cấu trúc tài chính quốc gia theo hướng giảm dần sự phụ thuộc quá mức vào tín dụng ngân hàng. Đây là xu hướng mà hầu hết các nền kinh tế phát triển đều đã trải qua.

Dù vậy, theo tôi, những thành tựu của thị trường chứng khoán không chỉ được đo bằng những con số tăng trưởng ấn tượng mà còn phải xem xét ở nhiều góc độ khác nhau.

Nếu như giai đoạn đầu, thị trường chứng khoán chủ yếu được nhìn nhận như một bộ phận của hệ thống tài chính, thì sau 30 năm, thị trường đã trở thành một trong những trụ cột huy động và phân bổ vốn trung và dài hạn của nền kinh tế. Theo tôi, đây là thành tựu có ý nghĩa chiến lược nhất.

Bên cạnh đó, thành tựu mà tôi trân trọng hơn cả là sự trưởng thành về thể chế. Khung pháp lý được hoàn thiện qua nhiều thế hệ luật. Các định chế trung gian chuyên nghiệp hơn. Hạ tầng giao dịch, công bố thông tin, quản trị thị trường từng bước được cải thiện.

Thị trường chứng khoán Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn biến động mạnh, từ tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến những thách thức từ môi trường kinh tế vĩ mô trong nước.

Tuy nhiên, mỗi lần đối mặt với khó khăn cũng là một lần thị trường được "thử lửa", tích lũy thêm kinh nghiệm, nâng cao khả năng chống chịu, đồng thời giúp cơ quan quản lý có thêm cơ sở thực tiễn để hoàn thiện chính sách.

Đến thời điểm hiện tại, chúng ta đã xây dựng được một hệ sinh thái tài chính tương đối hoàn chỉnh: Từ cổ phiếu, trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp cho đến các sản phẩm phái sinh. Đó là sức sống của một thị trường còn non trẻ nhưng đầy bản lĩnh.

Từ góc nhìn của Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam, điều tôi muốn nhấn mạnh thêm là sự thay đổi trong nhận thức của người dân.

Chứng khoán đã không còn là lĩnh vực xa lạ, đặc quyền của một nhóm nhỏ, mà ngày càng trở thành kênh đầu tư gắn bó với đời sống kinh tế - xã hội, chất lượng nhà đầu tư cá nhân đang từng bước được cải thiện. Đặc biệt, văn hóa đầu tư đang dần thay thế thói quen tích trữ truyền thống.

Quan điểm "không bỏ hết trứng vào một giỏ" đang phổ biến trong nhóm nhà đầu tư F0 cho thấy nhận thức về đầu tư tài chính đã có sự thay đổi tích cực. Nhà đầu tư không còn chỉ chạy theo lợi nhuận ngắn hạn mà bắt đầu quan tâm đến đa dạng hóa danh mục và quản trị rủi ro. Đây là nền tảng xã hội quan trọng để thị trường vốn phát triển bền vững.

Ba mươi năm qua là nền móng vững chắc. Giai đoạn tới, yêu cầu đặt ra là đi vào chiều sâu: Minh bạch hơn, chuyên nghiệp hơn, bảo vệ nhà đầu tư tốt hơn. Đây cũng chính là sứ mệnh mà VFCA mong muốn đồng hành cùng cơ quan quản lý, các tổ chức tài chính và cộng đồng nhà đầu tư.

+ Sau 30 năm phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đang đứng trước những cơ hội và thách thức lớn nào trong giai đoạn phát triển mới, thưa ông?

Chúng ta đang bước vào một giai đoạn bản lề có ý nghĩa quyết định. Nền kinh tế duy trì đà tăng trưởng ổn định. Các định hướng chiến lược phát triển đất nước giai đoạn mới đã được xác lập rõ hơn, tạo nền tảng quan trọng cho việc phát triển thị trường vốn.

Bên cạnh đó, quá trình dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra dư địa tăng trưởng chưa từng có. Tầng lớp trung lưu gia tăng nhanh kéo theo nhu cầu khổng lồ về hoạch định tài chính cá nhân và quản lý gia sản chuyên nghiệp.

Sự phát triển nhanh của kinh tế số, tài sản số, trí tuệ nhân tạo và công nghệ tài chính đang mở ra dư địa hình thành các sản phẩm đầu tư và dịch vụ tài chính thế hệ mới. Đây có thể trở thành động lực tăng trưởng mới cho thị trường vốn Việt Nam trong thập niên tới.

Cơ hội lớn nhất là nâng tầm thị trường trong khu vực và hội nhập sâu vào dòng chảy tài chính toàn cầu. Quyết tâm của Chính phủ về nâng hạng thị trường chứng khoán và vận hành xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP HCM và Đà Nẵng có thể trở thành "thỏi nam châm" thu hút nguồn vốn ngoại chất lượng cao.

Nếu chúng ta tiếp tục cải thiện về hạ tầng, minh bạch thông tin, chất lượng hàng hóa và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, thị trường hoàn toàn có thể hấp dẫn các quỹ hưu trí, quỹ đầu tư toàn cầu, những dòng vốn dài hạn, ổn định và mang lại giá trị thực sự.

Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những thách thức không nhỏ. Tôi muốn nêu ba thách thức đáng chú ý nhất.

Thứ nhất, tính dễ tổn thương trước các cú sốc địa chính trị toàn cầu và sự dịch chuyển khó lường của dòng vốn ngoại. Tôi cho rằng, khung pháp lý dù đã cải thiện nhưng vẫn cần thời gian để bắt kịp các sản phẩm tài chính phức tạp và xu hướng hội nhập.

Thứ hai, sự trỗi dậy của công nghệ AI và Big Data, mang lại tiện ích lớn nhưng cũng đặt ra thách thức nghiêm trọng về bảo mật dữ liệu, an ninh mạng và nguy cơ thao túng thị trường bằng công nghệ cao.

Thứ ba và cũng là thách thức cốt lõi nhất, nằm ở chất lượng hàng hóa và mức độ chuyên nghiệp của các chủ thể tham gia thị trường.

Hiện nay, cơ cấu nhà đầu tư vẫn chưa thực sự cân bằng khi nhà đầu tư cá nhân chiếm tỷ trọng lớn, trong khi vai trò của các nhà đầu tư tổ chức còn khá khiêm tốn. Bên cạnh đó, tốc độ gia tăng số lượng nhà đầu tư đang nhanh hơn tốc độ nâng cao hiểu biết tài chính và năng lực quản trị rủi ro.

Khi thị trường phát triển nhanh hơn khả năng nhận diện và kiểm soát rủi ro của nhà đầu tư, nguy cơ đầu cơ, giao dịch theo tâm lý đám đông, chạy theo tin đồn và phát sinh các tổn thất tài chính sẽ gia tăng.

Đồng thời, thị trường cũng đang thiếu hụt nguồn nhân lực tài chính chất lượng cao, có năng lực chuyên môn và các chứng chỉ hành nghề đạt chuẩn quốc tế để đồng hành, tư vấn và bảo vệ nhà đầu tư trong bối cảnh các sản phẩm, dịch vụ tài chính ngày càng phức tạp.

Từ góc nhìn của VFCA, tôi đặc biệt trăn trở với vấn đề này. Một thị trường chứng khoán phát triển bền vững không chỉ cần quy mô lớn mà còn đòi hỏi sự chuyên nghiệp hóa của tất cả các chủ thể tham gia.

Trong đó, tỷ trọng nhà đầu tư tổ chức cần được nâng lên cả về số lượng lẫn giá trị giao dịch, còn nhà đầu tư cá nhân không chỉ hướng đến mục tiêu sinh lời mà phải được trang bị đầy đủ kiến thức để quản trị rủi ro và đưa ra quyết định đầu tư phù hợp.

Trong bối cảnh đó, giáo dục tài chính và tư vấn tài chính chuyên nghiệp không phải là điều xa xỉ, mà đó là điều kiện sống còn của một thị trường lành mạnh.

+ Ông kỳ vọng như thế nào về sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam trong 5–10 năm tới?

Tôi có một niềm tin vững chắc rằng trong tầm nhìn 5–10 năm tới, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ bước vào một kỷ nguyên mới. Không phải chỉ là kỷ nguyên của những con số tăng trưởng ấn tượng, mà là kỷ nguyên của chất lượng, của sự trưởng thành và hội nhập thực sự.

Khi các cải cách về thể chế, hạ tầng công nghệ và minh bạch thông tin được triển khai đồng bộ, Việt Nam không chỉ hoàn thành việc nâng hạng và đứng vững trong nhóm Thị trường Mới nổi mà còn vươn lên trở thành một trong những điểm đến hấp dẫn nhất khu vực Châu Á.

Tôi kỳ vọng quy mô thị trường sẽ tiếp tục mở rộng theo hướng tiệm cận các nền kinh tế phát triển trong khu vực, nhưng điều quan trọng hơn là chất lượng tăng trưởng của thị trường.

Cấu trúc thị trường sẽ thay đổi căn bản, thay vì sự áp đảo của dòng tiền cá nhân thiếu kinh nghiệm, thị trường sẽ được dẫn dắt bởi các định chế tài chính chuyên nghiệp, các quỹ hưu trí, quỹ tương hỗ và đội ngũ tư vấn chuẩn quốc tế.

Điều tôi kỳ vọng không chỉ là sự gia tăng về vốn hóa hay điểm số VN-Index, mà là sự thay đổi trong văn hóa đầu tư. Tôi hình dung một thị trường mà nhà đầu tư cá nhân Việt Nam ngày càng được trang bị tốt hơn về kiến thức tài chính, khả năng quản trị rủi ro và tư duy đầu tư dài hạn.

Một thị trường "Xanh và Số", nơi các doanh nghiệp cạnh tranh không chỉ bằng biên lợi nhuận mà bằng điểm số ESG; nơi mọi giao dịch được thực hiện trên nền tảng công nghệ hiện đại và an toàn tuyệt đối trước rủi ro xâm nhập dữ liệu.

Sự phát triển đồng bộ đó cũng là điều kiện tiên quyết để hình thành thành công các Trung tâm Tài chính Quốc tế tại Việt Nam, hội nhập sâu vào dòng chảy tài chính toàn cầu.

Một thị trường tài chính minh bạch, lành mạnh và bền vững không chỉ phục vụ tăng trưởng kinh tế hôm nay. Đó là nền tảng quan trọng cho sự thịnh vượng của các thế hệ mai sau.

Xin cảm ơn ông!