Biến đất cằn thành “mỏ ngọc” nhờ công nghệ

*Hành trình bắt trai sông “nhả ngọc”

Ở cánh đồng xóm 5 Đông Cường của xã Khánh Thiện, gần 6 ha ao nuôi trai của gia đình ông Đinh Văn Việt như một điểm nhấn giữa đồng lúa xanh. Những ao nuôi được quy hoạch bài bản. Dưới ao, những viên ngọc quý đang được tích tụ trong những con trai, chờ ngày tỏa sáng...

Ngắm nhìn những ô nuôi ngay ngắn, ông Việt chia sẻ, năm 1993, ông được thăm quan mô hình nuôi cấy trai đại dương lấy ngọc ở vịnh Lan Hạ (thành phố Hải Phòng). Lắng nghe quy trình sản xuất, nhận thấy sự kỳ diệu của những kỹ thuật tiên tiến, ông quyết định theo đuổi, học nghề cấy ghép ngọc trai.

Ông xin vào làm việc tại Công ty Liên doanh ngọc trai Hạ Long, nuôi cấy trai đại dương lấy ngọc tại Quảng Ninh. Với sự cần cù, chịu khó, tính cách kiên trì, ham học hỏi, ông Việt được công ty tạo điều kiện học tập, nghiên cứu các kỹ thuật nuôi, cấy ghép ngọc trai từ các chuyên gia.

Càng nghiên cứu, tìm hiểu kỹ thuật nuôi cấy trai đại dương lấy ngọc, ông càng thấy được tiềm năng kinh tế và tương lai của hướng đi này. Năm 2005, ông nghỉ việc ở công ty để khởi nghiệp. Mới bước vào nghề, ông nhiều lần nuôi thất bại ở Quảng Ninh, ở Huế do địa điểm nuôi không phù hợp.

Năm 2010, ông trở về quê ở xã Khánh Thiện, tỉnh Ninh Bình. Tưởng như giấc mơ làm giàu từ trai đại dương đi vào ngõ cụt, trong một lần đi dọc triền đê sông Đáy, nhìn cảnh người dân mò bắt trai, ông nảy sinh ý tưởng chuyển sang nuôi trai nước ngọt lấy ngọc. Nghĩ là làm, với kỹ thuật cấy ghép trai lành nghề. Ông nhanh chóng triển khai ý tưởng song cũng phải mất 3 năm kiên trì, những con trai nước ngọt mới chịu “nhả ngọc”.

Ông Việt cho biết, khó khăn lớn nhất trong giai đoạn đầu là tìm được địa điểm nuôi phù hợp. Do trai nuôi hoàn toàn trong môi trường tự nhiên nên khu vực nuôi phải bảo đảm nguồn nước ổn định, giàu dinh dưỡng nhưng sạch sẽ. Để tìm được nơi nuôi thích hợp, ông đã nhiều lần thay đổi vị trí, đầu tư không ít chi phí.

Thời gian đầu, do chưa nắm vững đặc tính sinh học của trai nước ngọt và chưa xác định đúng thời điểm cấy ghép, tỷ lệ trai chết khá cao. Tuy nhiên, với sự kiên trì trong quá trình thử nghiệm và cấy ghép, ông từng bước xác định được vị trí đặt mô cấy phù hợp cũng như thời điểm lý tưởng để thực hiện ghép mô, qua đó nâng dần tỷ lệ thành công.

Từ năm 2013 trở đi, việc nuôi cấy trai nước ngọt lấy ngọc của gia đình dần ổn định và phát triển, ông thành lập doanh nghiệp tư nhân Hồng Ngọc Pearl. Năm 2021, ông được địa phương tạo điều kiện cho thuê lâu dài, chuyển đổi hơn 6 ha đất trồng lúa kém hiệu quả tại cánh đồng xóm 5 Đông Cường, xã Khánh Thiện sang nuôi trai lấy ngọc.

*Kết tinh của sự cần cù và khoa học

Để nghiên cứu nuôi trai nước ngọt lấy ngọc, ông Việt đã tìm mua trai tự nhiên tại các sông Hoàng Long, sông Đáy, sông Vạc cùng nhiều ao, đầm ở một số địa phương trong tỉnh nhằm tuyển chọn những giống trai phù hợp cho việc nuôi cấy.

Qua quá trình nghiên cứu và thử nghiệm, ông đã lựa chọn, duy trì được 4 loài trai thích hợp để cấy ghép ngọc gồm: trai đen cánh dày, trai xanh cánh mỏng, trai cóc và trai đồng. Theo ông Việt, do trai sống hoàn toàn trong môi trường tự nhiên nên trước khi cấy ghép phải được thuần hóa trong môi trường nước tĩnh ở ao, hồ với độ sâu phù hợp trong khoảng 2 tháng để thích nghi và ổn định sinh trưởng.

Trong quá trình cấy ghép, ông sử dụng vỏ trai cóc làm nhân bởi đây là loại trai có lớp xà cừ trắng, mịn, cứng và có độ tương thích cao với trai nuôi cấy. Cùng với nhân trai, mô tế bào được tách từ màng áo của trai đen cánh dày hoặc trai xanh cánh mỏng sẽ được đưa vào cơ thể trai để hình thành ngọc.

Từ quá trình nghiên cứu kết hợp kinh nghiệm thực tiễn, ông Việt đã hoàn thiện và thực hiện thành công 3 kỹ thuật cấy ghép trai lấy ngọc gồm: cấy nhân và mô tế bào vào màng áo ngoài; cấy nhân và mô tế bào dưới mặt xà cừ; cấy nhân và mô tại bộ phận sinh sản.
Trong đó, kỹ thuật cấy nhân và mô tế bào dưới mặt xà cừ giúp tạo ra các phôi ngọc có hình dáng đa dạng, độc đáo như chân dung danh nhân, hình tượng Phật, linh vật phong thủy, con giáp hay các biểu tượng may mắn, qua đó tạo nên nhiều sản phẩm ngọc trai thời trang mang tính nghệ thuật cao.

Đối với kỹ thuật cấy nhân và mô tại bộ phận sinh sản – được đánh giá là kỹ thuật khó với tỷ lệ trai sống sau cấy ghép thấp hơn các phương pháp khác, lại có ưu điểm tạo ra những viên ngọc kích thước lớn, độ bóng cao, phù hợp chế tác trang sức giá trị. Sau khi cấy nhân, trai thường bị tổn thương nên được ông Việt nuôi dưỡng trong môi trường ít dao động, nguồn nước sạch để phục hồi. Khoảng 2 tuần sau, khi trai ổn định trở lại mới được chuyển ra các ao nuôi dưỡng ngọc.

Sau khoảng 2 - 3 năm nuôi, trai bắt đầu cho thu hoạch ngọc. Ngọc sau khi thu hoạch được phân loại dựa trên độ tròn, độ dày lớp xà cừ và độ sáng để định giá. Tùy kích cỡ, màu sắc và chất lượng, mỗi viên ngọc có giá từ vài trăm nghìn đến hàng triệu đồng. Năm 2023, hai sản phẩm ngọc trai trang sức và ngọc trai thời trang của gia đình ông được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 4 sao thuộc Chương trình Mỗi xã một sản phẩm. Hiện mỗi năm, gia đình ông cung cấp ra thị trường khoảng 10.000 - 12.000 sản phẩm ngọc thời trang và khoảng 70.000 viên ngọc trang sức cho các doanh nghiệp xuất khẩu sang thị trường Hàn Quốc, Nhật Bản.

Theo ông Việt, những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch, Ninh Bình trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước, qua đó góp phần giúp các sản phẩm ngọc trai của gia đình ngày càng được biết đến và tiêu thụ mạnh ngay tại địa phương.

Không chỉ phát triển sản xuất, gia đình ông còn tích cực chuyển giao công nghệ, cung cấp con giống phục vụ nuôi cấy cho nhiều tổ chức, cá nhân trên cả nước, góp phần từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn trai khai thác tự nhiên. Hiện gia đình ông đang tạo việc làm thời vụ cho từ 10 - 20 lao động tại địa phương với mức lương từ 200.000 - 300.000 đồng/người/ngày.

Ông Phạm Văn Huy, Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Khánh Thiện khẳng định, hướng đi nuôi trai lấy ngọc của gia đình ông Việt là một điển hình tiêu biểu để nhiều hộ dân trong và ngoài địa phương học tập, nhân rộng. Thành công của gia đình ông không chỉ đến từ sự cần cù, sáng tạo mà còn ở việc chủ động tiếp cận, ứng dụng khoa học - công nghệ vào sản xuất, từng bước nâng cao chất lượng sản phẩm và giá trị kinh tế. Mô hình này cho thấy, trong bối cảnh nông nghiệp hiện nay, việc mạnh dạn đổi mới tư duy, áp dụng tiến bộ kỹ thuật là hướng đi tất yếu, góp phần nâng cao thu nhập, phát triển kinh tế bền vững và xây dựng nông thôn mới.

Phó Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh Ninh Bình Phạm Thị Thanh Huyền đánh giá, đây là một trong những mô hình cho hiệu quả kinh tế cao của tỉnh. Hội Nông dân tỉnh luôn khuyến khích các hội viên nông dân mạnh dạn khai thác tiềm năng lợi thế về điều kiện tự nhiên, thế mạnh, phát huy những giá trị sẵn có của địa phương để phát triển kinh tế, làm giàu. Đặc biệt là ứng dụng mạnh khoa học, công nghệ và chuyển đổi số vào sản xuất, kinh doanh để nâng cao hiệu quả, giá trị và gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường../.

Nguyễn Lành