Sửa Luật Điện lực: Khơi thông động lực cạnh tranh, minh bạch thị trường

Xây dựng thị trường điện cạnh tranh, minh bạch, đa dạng hóa hình thức sở hữu và phương thức kinh doanh là chủ trương xuyên suốt của Đảng và Nhà nước nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) trình Quốc hội khóa XVI thảo luận vào chiều ngày 20/10/2026 đang tập trung hoàn thiện hành lang pháp lý, tháo gỡ các vướng mắc nền tảng để tiến tới thị trường bán lẻ điện cạnh tranh hoàn chỉnh.

Thực trạng và những điểm nghẽn phát sinh

Theo Báo cáo tổng kết thi hành Luật Điện lực số 61/2024/QH15 của Bộ Công Thương, thị trường điện cạnh tranh Việt Nam đã đưa vào vận hành từ ngày 01/7/2012. Qua gần 14 năm thực hiện, hệ thống điện và thị trường điện luôn duy trì vận hành an toàn, ổn định, bảo đảm cung cấp đủ điện cho phát triển kinh tế - xã hội. Tính đến hết ngày 15/6/2026, tổng công suất đặt của hệ thống đạt 93.435 MW; trong đó có 126 nhà máy điện trực tiếp tham gia thị trường với tổng công suất 37.213 MW, chiếm 39,8% công suất đặt toàn hệ thống. Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) sau khi tách khỏi Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) về Bộ Công Thương quản lý đã phát huy tốt vai trò điều hành giao dịch, bảo đảm lập lịch huy động công khai, minh bạch.

Đặc biệt, việc triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) theo Nghị định số 57/2025/NĐ-CP và Nghị định số 243/2026/NĐ-CP đã ghi nhận bước tiến quan trọng khi ghi nhận trường hợp tham gia DPPA qua lưới điện quốc gia đầu tiên vào tháng 6/2026. Đây được đánh giá là cơ chế quan trọng nhằm thay thế phương thức mua bán truyền thống, làm tiền đề thúc đẩy thị trường bán buôn và chuyển dần sang thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Tuy nhiên, Báo cáo của Bộ Công Thương và Tờ trình số 819/TTr-CP của Chính phủ cũng thẳng thắn chỉ rõ nhiều điểm nghẽn đang cản trở tiến trình phát triển thị trường bán lẻ. Mức độ cạnh tranh ở khâu bán buôn hiện còn rất hạn chế, về cơ bản vẫn tồn tại mô hình một người mua duy nhất (Single Buyer) do EVN tập trung thực hiện. Các Tổng công ty Điện lực trực thuộc EVN chưa ký hợp đồng mua bán điện trực tiếp với các nhà máy điện độc lập ngoài hệ thống hạch toán phụ thuộc. Việc tách bạch chi phí khâu phân phối và khâu bán lẻ mới dừng lại trên sổ sách kế toán, chưa được thực hiện độc lập về mặt pháp lý hoặc tổ chức.

Bên cạnh đó, thị trường thiếu vắng các công cụ tài chính quản trị rủi ro dài hạn tách biệt với thị trường giao ngay. Thiệt thòi hơn, các văn bản thiết kế thị trường điện trước đây chủ yếu ban hành dưới dạng quyết định cá biệt của Bộ Công Thương nên tính hiệu lực, hiệu quả còn hạn chế. Tỷ trọng các nguồn điện tham gia trực tiếp thị trường còn thấp; cơ chế bù chéo giá điện giữa các nhóm khách hàng và các vùng miền chưa được xóa bỏ triệt để, khiến tín hiệu giá điện chưa phản ánh chính xác quy luật cung cầu và chi phí biên của hệ thống.

Đột phá quy định trong dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi)

Để giải quyết các vấn đề từ thực tiễn và thể chế hóa Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị, dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) đã đưa ra nhiều giải pháp pháp lý đồng bộ nhằm tạo khung khổ cho thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Thứ nhất, luật hóa và mở rộng phạm vi cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung quy định tại Điều 47 theo hướng mở rộng đối tượng tham gia cơ chế DPPA (bao gồm cả các đơn vị bán lẻ điện tại các khu, cụm công nghiệp). Quy định rõ trách nhiệm, nghĩa vụ thanh toán chi phí sử dụng dịch vụ, hạ tầng truyền tải, đo đếm và dịch vụ hệ thống của các chủ thể, tạo nền tảng pháp lý ổn định, lâu dài sau khi các cơ chế thí điểm hết hiệu lực.

Thứ hai, chuẩn hóa hành lang pháp lý và xóa bỏ mô hình một người mua duy nhất. Dự thảo bổ sung quy định bắt buộc các đối tượng mua bán điện trên thị trường có nghĩa vụ chuyển đổi các hợp đồng mua bán điện hiện hữu (hiện do EVN ký) sang các đơn vị mua buôn, bán lẻ điện khác như các Tổng công ty Điện lực. Đồng thời, nâng cấp thẩm quyền ban hành thiết kế thị trường điện: giao Thủ tướng Chính phủ quy định văn bản quy phạm pháp luật về lộ trình, cơ cấu ngành điện và thiết kế tổng thể thị trường điện thay cho các quyết định cá biệt trước đây nhằm bảo đảm tính hiệu lực pháp lý cao nhất.

Thứ ba, cải cách cơ chế giá điện và đẩy mạnh lộ trình xóa bỏ bù chéo. Dự thảo Luật điều chỉnh các quy định về chính sách giá, bãi bỏ các quy định về “giá điện ưu đãi” không phản ánh đúng chi phí sản xuất. Thay vào đó, Luật khẳng định nguyên tắc giá điện bảo đảm phản ánh đúng, đủ chi phí hợp lý và lợi nhuận hợp lý cho đơn vị điện lực. Luật thay thế cụm từ “lộ trình giảm bù chéo” bằng “lộ trình xóa bỏ bù chéo” giá điện giữa các nhóm khách hàng. Đối với các đối tượng cần hỗ trợ xã hội hay các dự án đặc thù, Nhà nước sẽ thực hiện chính sách hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách hoặc cơ chế bù đắp chi phí do Chính phủ quy định, không thực hiện bù chéo qua giá điện.

Thứ tư, đa dạng hóa cơ cấu biểu giá và hoàn thiện công cụ tài chính. Dự thảo Luật bổ sung cơ sở pháp lý áp dụng biểu giá bán lẻ điện theo thời gian sử dụng trong ngày (TOU) đối với nhóm khách hàng sinh hoạt ở những khu vực đủ điều kiện kỹ thuật. Đồng thời, sửa đổi quy định liên quan tại Luật Thuế giá trị gia tăng để công nhận các hợp đồng kỳ hạn điện, hợp đồng tương lai điện là các công cụ phái sinh tài chính không chịu thuế giá trị gia tăng, tạo hành lang cho các đơn vị bán lẻ và khách hàng quản trị rủi ro biến động giá trên thị trường.

Những sửa đổi trong dự thảo Luật Điện lực (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tháo gỡ triệt để các rào cản thể chế, bảo đảm sự minh bạch, bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, hướng tới xây dựng thị trường bán lẻ điện cạnh tranh hoàn chỉnh, đáp ứng mục tiêu phát triển bền vững và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn mới.

Việc luật hóa cơ chế mua bán điện trực tiếp, chuẩn hóa lộ trình xóa bỏ bù chéo và hoàn thiện thiết kế thị trường được kỳ vọng sẽ tạo động lực mạnh mẽ, xây dựng thị trường bán lẻ điện cạnh tranh minh bạch, hiệu quả, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.