Hành trình "cai" Trung Quốc của ngành điện mặt trời châu Âu và Ấn Độ

Nỗ lực giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng năng lượng mặt trời của Trung Quốc đang được châu Âu và Ấn Độ đẩy mạnh thông qua các chính sách hỗ trợ sản xuất trong nước và đa dạng hóa nguồn cung. Tuy nhiên, từ nguyên liệu, thiết bị đến công nghệ, Trung Quốc vẫn giữ lợi thế áp đảo, khiến quá trình xây dựng một chuỗi cung ứng thay thế được đánh giá sẽ cần nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.

Trả giá cao, đặt cược vào Ấn Độ để giảm phụ thuộc Trung Quốc

Việc Ý tổ chức cuộc đấu giá đầu tiên chỉ dành cho các dự án điện mặt trời không sử dụng thiết bị sản xuất tại Trung Quốc được xem là bước đi mới nhất trong nỗ lực giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của Bắc Kinh.

Kết quả, hơn 1,1 GW công suất điện mặt trời đã được trao cho 88 dự án với mức giá trung bình 66,38 euro/MWh, cao hơn khoảng 17% so với các cuộc đấu giá không hạn chế trước đó. Khoản chênh lệch này phản ánh cái giá mà châu Âu sẵn sàng trả để đa dạng hóa nguồn cung.

Tuy nhiên, quy mô mà lục địa phụ thuộc vào nền kinh tế thứ hai thế giới vẫn rất lớn. Hơn 90% mô-đun điện mặt trời được lắp đặt tại Liên minh châu Âu vẫn được nhập khẩu từ Trung Quốc. Không chỉ vậy, Bắc Kinh hiện kiểm soát hơn 80% năng lực sản xuất linh kiện năng lượng mặt trời toàn cầu, từ polysilicon, wafer, tế bào cho tới mô-đun hoàn chỉnh.

Theo Ajay Srivastava, nhà sáng lập Sáng kiến Nghiên cứu Thương mại Toàn cầu, ngay cả các tấm pin được lắp ráp tại Ấn Độ hay Việt Nam cũng vẫn phụ thuộc vào các linh kiện quan trọng được sản xuất tại Trung Quốc ở những công đoạn trước của chuỗi cung ứng.

Trong bối cảnh đó, Ấn Độ nổi lên như ứng viên sáng giá nhất để xây dựng một chuỗi cung ứng thay thế.

Nhờ chính sách "Sản xuất tại Ấn Độ", chương trình ưu đãi liên kết sản xuất (PLI) trị giá khoảng 2,5 tỷ USD cùng các hàng rào thuế quan và phi thuế quan, năng lực sản xuất mô-đun quang điện của nước này đã tăng lên 172 GW vào đầu năm 2026, trong khi công suất sản xuất tế bào gần gấp ba, đạt 30 GW.

Theo Sanjay Varghese, lãnh đạo cấp cao của ReNew, nếu cách đây 5 năm toàn bộ mô-đun lắp đặt tại Ấn Độ đều nhập khẩu từ Trung Quốc thì hiện nay hầu hết mô-đun và khoảng một nửa lượng tế bào tiêu thụ trong nước đã được sản xuất nội địa. Mục tiêu tiếp theo là hoàn thiện toàn bộ chuỗi sản xuất từ polysilicon đến silicon cấp luyện kim trong vòng 5-7 năm.

Sự mở rộng này cũng khiến năng lực sản xuất của Ấn Độ vượt nhu cầu trong nước. Theo Dries Acke, Giám đốc điều hành SolarPower Europe, điều đó đồng nghĩa với việc New Delhi sẽ buộc phải hướng tới các thị trường xuất khẩu.

Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cho rằng còn quá sớm để kỳ vọng Ấn Độ có thể thay thế vai trò của Trung Quốc.

Theo Viện Hệ thống Năng lượng Mặt trời Fraunhofer, khoảng 99% wafer quang điện toàn cầu vẫn được sản xuất tại Trung Quốc. Đây là mắt xích then chốt của chuỗi giá trị mà các nhà sản xuất mới rất khó cạnh tranh, đặc biệt khi doanh nghiệp Trung Quốc có khả năng bán với mức giá thấp hơn chi phí sản xuất.

Ngay cả khi đã nâng cao năng lực sản xuất tế bào và mô-đun, Ấn Độ vẫn phải nhập khẩu wafer, polysilicon cũng như phần lớn máy móc sản xuất từ Trung Quốc. Điều đó cho thấy việc chuyển đơn hàng sang các nhà sản xuất Ấn Độ mới chỉ dịch chuyển một phần chuỗi cung ứng chứ chưa thể xóa bỏ sự phụ thuộc.

Bài toán chính sách vẫn chưa có lời giải

Không chỉ đối mặt với khoảng cách công nghệ, châu Âu còn đứng trước bài toán chính sách.

Đức đặt mục tiêu đến năm 2030, 80% điện năng sẽ đến từ năng lượng tái tạo, kéo theo nhu cầu rất lớn về thiết bị điện mặt trời. Tuy nhiên, năng lực sản xuất mô-đun trong khu vực đã thu hẹp đáng kể, trong khi các chính sách hỗ trợ sản xuất nội địa vẫn bị đánh giá là chưa đủ mạnh.

Theo SolarPower Europe, Liên minh châu Âu cần một cơ chế hỗ trợ dựa trên sản lượng tương tự như chương trình PLI của Ấn Độ hoặc các ưu đãi trong Đạo luật Giảm lạm phát (IRA) của Mỹ để giúp doanh nghiệp nội địa đủ sức cạnh tranh.

Trong khi đó, các yếu tố địa chính trị tiếp tục phủ bóng lên chuỗi cung ứng. Thuế quan của Mỹ đối với sản phẩm năng lượng mặt trời từ Ấn Độ làm hạn chế khả năng xuất khẩu sang thị trường này, còn những điểm nghẽn như eo biển Malacca hay các rủi ro tại Biển Đông vẫn có thể làm gián đoạn hoạt động vận chuyển.

Các chuyên gia vì thế cho rằng kịch bản thực tế nhất hiện nay không phải là thay thế hoàn toàn Trung Quốc, mà là xây dựng chiến lược "Trung Quốc cộng một" – phát triển các chuỗi cung ứng song song tại châu Âu, Ấn Độ và các nền kinh tế khác, dù chi phí ban đầu có thể cao hơn từ 10-15%. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này sẽ cần thời gian dài cùng sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa chính phủ và doanh nghiệp.