Phân chia thuế giá trị gia tăng theo tiêu chí mới: Tăng công bằng giữa các địa phương

Phân chia dựa trên 3 nhóm tiêu chí

Theo dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định nguyên tắc, tiêu chí phân chia thuế giá trị gia tăng cho từng địa phương do Bộ Tài chính soạn thảo, việc phân chia thuế GTGT cho từng địa phương phải tuân thủ quy định của Luật Ngân sách nhà nước và các văn bản pháp luật có liên quan. Nguồn thu được phân chia cho các địa phương nằm trong phạm vi 30% tổng số thu thuế GTGT thuộc phần ngân sách địa phương được hưởng.

Nguyên tắc đặt ra là bảo đảm quản lý ngân sách tập trung, thống nhất; tăng cường vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương, đồng thời tạo điều kiện để chính quyền địa phương chủ động nguồn lực thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Các tiêu chí và định mức phân chia được xây dựng theo hướng rõ ràng, đơn giản, dễ thực hiện và dễ giám sát, bảo đảm công khai, minh bạch và công bằng giữa các địa phương.

Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính đề xuất hệ thống tiêu chí phân chia dựa trên mức độ phát triển kinh tế - xã hội và nhu cầu tiêu dùng cuối cùng của từng địa phương. Đồng thời, phân bổ tăng nguồn lực cho các địa phương có mật độ dân số thấp, diện tích rộng; bảo đảm tính ổn định lâu dài.

Theo đó, 3 nhóm tiêu chí chính gồm: quy mô dân số, diện tích tự nhiên và GRDP bình quân đầu người. Trong đó, tiêu chí dân số được xem là yếu tố chủ đạo, chiếm khoảng 65% tổng số điểm phân chia. Theo đề xuất, địa phương có dân số đến 1 triệu người được 60 điểm; từ 1 đến 2 triệu người cứ tăng thêm 1.000 người được 0,05 điểm; từ 2 đến 3 triệu người được 0,04 điểm cho mỗi 1.000 người tăng thêm và trên 3 triệu người được 0,03 điểm.

Việc thiết kế thang điểm theo hướng lũy thoái nhằm ưu tiên các địa phương có quy mô dân số nhỏ, thường là vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa, nơi chi phí cung cấp dịch vụ công cao nhưng khả năng huy động nguồn lực còn hạn chế. Đồng thời, cách tính này cũng phản ánh hiệu quả theo quy mô khi chi phí quản lý tăng thêm đối với mỗi đơn vị dân số không còn quá lớn.

Tiêu chí diện tích tự nhiên chiếm khoảng 15% tổng số điểm phân chia. Các địa phương có diện tích dưới 3.000 km² được 15 điểm; từ 3.000 đến 5.000 km², mỗi 10 km² tăng thêm được 0,03 điểm; từ 5.000 đến 10.000 km² được 0,02 điểm; và trên 10.000 km² được 0,01 điểm cho mỗi 10 km² tăng thêm.

Theo Bộ Tài chính, diện tích tự nhiên tuy không gắn trực tiếp với mức độ tiêu dùng nhưng là tiêu chí quan trọng giúp phản ánh chi phí quản lý hành chính, đầu tư hạ tầng và cung cấp dịch vụ công, vốn thường cao hơn tại các địa phương có địa bàn rộng, địa hình phức tạp như miền núi, biên giới, hải đảo.

Cùng với 2 tiêu chí nêu trên, tiêu chí GRDP bình quân đầu người được đề xuất chiếm khoảng 20% tổng điểm. Các địa phương có GRDP bình quân dưới 50 triệu đồng/người được 25 điểm; từ 50 đến 100 triệu đồng/người, mỗi 5 triệu đồng tăng thêm được 2 điểm; từ 100 đến 200 triệu đồng/người được 1,5 điểm; và trên 200 triệu đồng/người chỉ được 0,5 điểm cho mỗi 5 triệu đồng tăng thêm.

GRDP bình quân đầu người phản ánh mức thu nhập, sức mua, khả năng tiêu dùng cuối cùng và khả năng thu hút đầu tư của từng địa phương. Cách thiết kế tiêu chí GRDP bình quân đầu người theo hướng điểm số lũy thoái giảm dần khi GRDP tăng là cần thiết để bảo đảm tính công bằng, hướng nguồn lực hỗ trợ tới những địa phương còn khó khăn, phù hợp với mục tiêu điều tiết phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước.

Phân bổ nguồn lực hiệu quả, công bằng

Theo dự thảo, tổng số thu thuế GTGT làm căn cứ phân chia được xác định trên cơ sở tổng thu thuế GTGT của cả nước, sau khi trừ đi số hoàn thuế và các khoản thu đặc thù như thu từ hoạt động thăm dò, khai thác dầu khí, nhà cung cấp nước ngoài và hoạt động xổ số.

Trên cơ sở các tiêu chí dân số, diện tích và GRDP bình quân đầu người, mỗi địa phương được tính tổng số điểm phân chia. Tỷ lệ phân chia thuế GTGT của từng địa phương được xác định dựa trên tỷ trọng điểm của địa phương đó so với tổng điểm của tất cả các địa phương, sau đó nhân với tổng số thu thuế GTGT được phân chia.

Theo đánh giá của Bộ Tài chính, cơ chế mới sẽ tạo ra sự thay đổi đáng kể trong cơ cấu phân bổ nguồn thu giữa các địa phương, phản ánh đúng bản chất kinh tế của sắc thuế; theo đó, không tập trung nguồn thu thuế GTGT tại nơi sản xuất.

Với phương án mới, nguồn thu sẽ được phân bổ nhiều hơn theo nơi phát sinh tiêu dùng. Theo tính toán của Bộ Tài chính, nhiều địa phương thuộc khu vực trung du, miền núi và một số tỉnh đồng bằng sông Cửu Long như Điện Biên, Cao Bằng, Lai Châu, Lạng Sơn, Sơn La, Tuyên Quang, Đồng Tháp, Cà Mau… có thể tăng nguồn thu được hưởng từ 0,6 lần đến trên 3 lần so với cơ chế hiện hành.

Việc tăng nguồn thu này sẽ góp phần cải thiện năng lực tài chính của nhóm địa phương còn hạn chế về nguồn thu tại chỗ, tạo dư địa để mở rộng đầu tư phát triển, cải thiện hạ tầng thiết yếu, đảm bảo yêu cầu an sinh xã hội và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng.

Ngược lại, một số địa phương có nhiều cơ sở sản xuất hoặc trụ sở kê khai thuế như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Bắc Ninh, Hưng Yên… có thể giảm tỷ lệ nguồn thu được hưởng. Tuy nhiên, việc điều chỉnh này được đánh giá không ảnh hưởng lớn đến khả năng cân đối ngân sách của các địa phương.

Bộ Tài chính cho biết, cùng với cơ chế phân chia thuế GTGT mới, Chính phủ sẽ xây dựng phương án điều chỉnh tỷ lệ điều tiết các khoản thu khác giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, hoặc bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương để bảo đảm tổng nguồn lực của các địa phương vẫn ổn định.

Phương án mới không làm suy giảm năng lực tài chính của các địa phương có nguồn thu lớn mà chủ yếu tái cơ cấu phân bổ nguồn thu theo hướng hợp lý hơn, phản ánh đúng bản chất nguồn thu và nhu cầu phát triển của từng địa bàn. Cơ chế này giúp tăng khả năng tự bảo đảm chi của các địa phương còn khó khăn, trong khi các trung tâm kinh tế vẫn tiếp tục giữ vai trò động lực tăng trưởng thông qua cơ chế điều tiết và phân bổ nguồn lực phù hợp, góp phần bảo đảm phân bổ nguồn lực hiệu quả, công bằng và phát triển cân đối giữa các vùng.

Việc hoàn thiện cơ chế phân chia thuế GTGT được kỳ vọng sẽ góp phần phân bổ nguồn lực công hợp lý hơn, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng, đồng thời nâng cao tính bền vững của cân đối ngân sách nhà nước trong giai đoạn tới.