Biến đổi khí hậu "bào mòn" sức khỏe người lao động làm việc ngoài trời

*Lao động tự do làm việc ngoài trời đối mặt với nhiều rủi ro

Có 12 năm làm tài xế xe ôm công nghệ, ông Phạm Mi Sên (57 tuổi, ngụ Thành phố Hồ Chí Minh) thường xuyên mắc các bệnh đau lưng, đau mỏi vai gáy, đau bắp tay - bệnh nghề nghiệp điển hình của tài xế xe ôm. Trung bình mỗi ngày ông làm việc từ 10-12 giờ, bắt đầu từ trưa đến tận đêm khuya nhưng thu nhập vẫn thấp và bấp bênh. Bên cạnh các bệnh lý mạn tính, ông cũng hay bị say nắng, hoa mắt chóng mặt khi đi giữa trưa nắng và thường xuyên mắc cảm cúm do gặp mưa khi đang chở khách trên đường.

Đặc biệt, những năm gần đây, biến đổi khí hậu khiến thời tiết cực đoan kéo dài hơn nên sức khỏe của ông càng ngày càng yếu. “Tôi rất lo lắng cho sức khỏe của mình vì tôi từng chứng kiến nhiều anh em đồng nghiệp “gục ngã” khi làm việc nhưng chúng tôi vẫn phải bất chấp để lo miếng cơm, manh áo cho gia đình. Dù biết điều đó có thể xảy ra với mình trong tương lai nhưng chúng tôi không còn cách nào khác”, ông Sên chia sẻ.

Câu chuyện của ông Sên được nêu lên trong Hội thảo chia sẻ kết quả nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời tại các thành phố lớn của Việt Nam và đây cũng là câu chuyện điển hình của người lao động tự do làm việc ngoài trời tại Việt Nam hiện nay.

Số liệu từ nghiên cứu cho thấy, Việt Nam hiện có khoảng 33 triệu lao động phi chính thức; trong đó 7 triệu lao động phi chính thức làm việc ngoài trời. Đó là những tài xế xe ôm, giao hàng, công nhân xây dựng, bán hàng rong, thu gom phế liệu, bốc xếp, vận chuyển… Đặc điểm nổi bật của nhóm lao động này là phân tán, thiếu tổ chức, trình độ học vấn đa số là trung học cơ sở, chưa được đào tạo chuyên môn kỹ thuật, thu nhập thấp, bấp bênh.

Nghiên cứu chỉ ra, thời gian làm việc trung bình của các lao động tự do là 6,36 ngày/tuần; 8,7 giờ/ngày và 55,3 giờ/tuần; nhiều hơn 7,3 giờ so với quy định của bộ Luật Lao động (48 giờ/tuần). Ngoài công việc chính, có tỷ lệ đáng kể lao động tự do phải làm thêm những công việc khác. Điều kiện làm việc ngoài trời của các lao động tự do tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe trước tác động ngày càng gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu; đặc biệt là với nhóm nữ, nhóm tuổi trung niên, nhóm tạm trú, nhóm khuyết tật, nhóm xe ôm, bán hàng rong…

Thống kê có khoảng 98,9% lao động tự do làm việc ngoài trời phải thường xuyên tiếp xúc với nắng nóng; 98,4% làm việc trong môi trường không thuận lợi; 38,4% tiếp xúc với giá lạnh… Họ cũng thường xuyên phải tiếp xúc với các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa lớn, ngập lụt, giá rét, bão giông... Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng cho thấy người lao động tự do thường mắc các bệnh lý về cơ xương khớp, mắt, hô hấp da, tiêu hóa….

*Chính sách đầy đủ, công bằng cho lao động phi chính thức

Tiến sĩ Trương Hồng Sơn, Giám đốc Viện Y học ứng dụng Việt Nam nhìn nhận, với khoảng 7 triệu lao động phi chính thức đang làm việc ngoài trời là lực lượng không hề nhỏ, chiếm tỷ trọng lớn trong xã hội nhưng lại là nhóm yếu thế, chưa được bảo vệ. Các chính sách hiện nay chưa nhận diện được nguy cơ sức khỏe từ biến đổi khí hậu đối với lao động tự do làm việc ngoài trời; vẫn còn khoảng trống bao phủ an sinh đối với khu vực lao động phi chính thức; thiếu hụt cơ chế bảo vệ đặc thù cho người làm việc ngoài trời…

Thực tế suốt nhiều năm qua, các khảo sát, nghiên cứu mới chỉ đề cập đến các vấn đề bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, quyền lợi kinh tế của lao động phi chính thức mà chưa có một nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp về mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu với sức khỏe, đặc biệt là lao động tự do ngoài trời. Đây là khoảng trống lớn chưa được lấp đầy, đồng nghĩa với việc các chính sách về y tế, khí hậu, môi trường hiện tại chưa bao phủ tới những đối tượng này.

Chung quan điểm, Giáo sư Nguyễn Văn Kính, Phó Chủ tịch Tổng Hội Y học Việt Nam cho rằng, thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản, luật pháp để ứng phó với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, trong hệ thống chính sách ấy vẫn còn những khoảng trống, đặc biệt là đối với nhóm người yếu thế - những người lao động tự do ngoài trời. Họ không thuộc một tổ chức, cơ quan hay công ty nào, hằng ngày phải tự mưu sinh dưới mưa nắng, ngập lụt. Đến khi đổ bệnh phải vào cơ sở y tế thì chưa được bảo hiểm y tế bao phủ một cách thấu đáo. Đây chính là đối tượng chịu nhiều thiệt thòi nhất và đang phải trực tiếp đương đầu với biến đổi khí hậu.

Do đó, các chuyên gia đề xuất, cần ban hành quy định về ngưỡng chịu nhiệt; thời gian nghỉ ngơi giải nhiệt; quyền được thay đổi thời điểm làm việc, tạm dừng hoặc chuyển đổi việc làm… cho các lao động tự do. Xã hội hóa hoạt động các chương trình can thiệp hỗ trợ giảm thiểu phơi nhiễm, nâng cao năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu cho nhóm lao động tự do làm việc ngoài trời thông qua việc huy động sự tham gia của các cấp chính quyền, các ngành chức năng, các tổ chức đoàn thể xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp và tổ chức từ thiện... đặc biệt là vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc tại cấp xã/phường.

Các thành phố lớn tập trung nhiều lao động tự do cũng cần phát triển mạng lưới các điểm dừng chân tránh nắng/mưa và cấp phát nước miễn phí gắn với các điểm dừng chờ xe buýt để kết hợp tăng cường công năng sử dụng và đảm bảo độ bao phủ nhằm tăng khả năng tiếp cận và phù hợp với đặc thù liên tục di chuyển của các nhóm lao động làm việc ngoài trời. Cùng với việc tăng cường kiểm tra, giám sát, ràng buộc trách nhiệm của chủ sử dụng lao động, các địa phương triển khai khám sức khỏe định kỳ miễn phí cho lao động tự do làm việc ngoài trời tại trạm y tế xã/phường hoặc tại cộng đồng./.

Đinh Hằng