Từ FTA Index 2025 đến yêu cầu nâng cao năng lực xuất xứ hàng hóa

Muốn hưởng ưu đãi, phải đáp ứng quy tắc xuất xứ

Mở cửa thị trường thông qua các Hiệp định thương mại tự do (FTA) tạo thêm dư địa cho hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào thương mại quốc tế. Tuy nhiên, cơ hội hưởng ưu đãi thuế quan không tự động đến với mọi doanh nghiệp. Để được áp dụng mức thuế ưu đãi theo cam kết, hàng hóa phải đáp ứng quy tắc xuất xứ của từng hiệp định và có chứng từ chứng minh phù hợp.

Đây là lý do chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) có vai trò quan trọng trong hoạt động xuất khẩu. Thông qua C/O ưu đãi, doanh nghiệp chứng minh hàng hóa đáp ứng điều kiện xuất xứ theo FTA để đề nghị hưởng mức thuế quan ưu đãi tại thị trường nhập khẩu. Ngược lại, nếu không đáp ứng đúng tiêu chí hoặc thiếu chứng từ chứng minh, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ lợi thế thuế quan mà hiệp định mang lại.

Khó khăn nằm ở chỗ, quy tắc xuất xứ không giống nhau giữa các FTA. Tùy mặt hàng và thị trường, doanh nghiệp phải đáp ứng những tiêu chí khác nhau như xuất xứ thuần túy, chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị khu vực hoặc công đoạn gia công, chế biến cụ thể... Việc xác định sai tiêu chí, không kiểm soát được nguồn nguyên liệu hoặc thiếu hồ sơ sản xuất đều có thể ảnh hưởng đến khả năng chứng minh xuất xứ.

Tại Lễ công bố Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực hiện các hiệp định thương mại tự do của các địa phương năm 2025 (FTA Index 2025) ngày 18/8/2026, vấn đề nâng cao chất lượng thực thi FTA và hỗ trợ doanh nghiệp đã được lãnh đạo Chính phủ, Bộ Công Thương và địa phương nhấn mạnh.

Phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Sinh Nhật Tân - Phó Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, khi đó là Thứ trưởng Bộ Công Thương, cho rằng lợi thế từ các FTA không tự chuyển hóa thành tăng trưởng nếu thiếu năng lực tổ chức thực hiện và sự phối hợp hiệu quả giữa Trung ương, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp. Nếu giai đoạn trước trọng tâm là đàm phán và mở rộng mạng lưới FTA thì giai đoạn hiện nay, nhiệm vụ quan trọng không kém là nâng cao chất lượng thực thi, chuyển hóa các cam kết quốc tế thành kết quả phát triển cụ thể của từng địa phương và từng doanh nghiệp.

Đặt trong lĩnh vực xuất xứ hàng hóa, yêu cầu này cho thấy doanh nghiệp cần được hỗ trợ nhiều hơn trong việc tiếp cận, hiểu và vận dụng các quy định về xuất xứ. Không chỉ biết thị trường nào có FTA, doanh nghiệp cần xác định được sản phẩm của mình phải đáp ứng tiêu chí nào, sử dụng chứng từ gì và thực hiện thủ tục chứng nhận ra sao để tận dụng ưu đãi.

Cải thiện thông tin và thủ tục C/O

Tại Lễ công bố FTA Index 2025, Phó Chủ tịch UBND TP. Hải Phòng Hoàng Minh Cường cho biết, thành phố xác định thực thi FTA phải gắn với trách nhiệm người đứng đầu, lấy doanh nghiệp làm trung tâm và nâng cao năng lực nội tại. Trong đó, cải thiện thông tin, thủ tục C/O là một trong những nhiệm vụ được địa phương chú trọng, cùng với hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường và đáp ứng các tiêu chuẩn mới.

“Thành phố sẽ nâng cao chất lượng thông tin và năng lực tận dụng FTA theo từng ngành hàng, thị trường, trong đó chú trọng doanh nghiệp nhỏ và vừa. Cùng với tiếp tục cải cách thủ tục, Hải Phòng sẽ số hóa quy trình cấp C/O điện tử theo mô hình ‘5 tại chỗ’, duy trì đối thoại và cảnh báo sớm về quy tắc xuất xứ, phòng vệ thương mại và các tiêu chuẩn mới”, ông Hoàng Minh Cường nhấn mạnh.

Việc Hải Phòng đặt cải thiện thủ tục C/O trong nhóm nhiệm vụ thực thi FTA cho thấy yêu cầu hỗ trợ doanh nghiệp cần đi vào những khâu cụ thể của hoạt động xuất khẩu. Bởi với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc xác định quy tắc xuất xứ áp dụng cho từng mặt hàng, chuẩn bị chứng từ nguyên liệu và hoàn thiện hồ sơ chứng minh xuất xứ vẫn là những công việc đòi hỏi kiến thức nghiệp vụ và sự chủ động trong quản lý sản xuất.

Ở cấp Trung ương, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc yêu cầu các bộ, ngành tiếp tục hoàn thiện thể chế, đơn giản hóa thủ tục hành chính và đẩy mạnh chia sẻ dữ liệu, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp thực thi các FTA. Đáng chú ý, Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống thông tin FTA đồng bộ, dễ tiếp cận, hỗ trợ doanh nghiệp tra cứu cam kết, quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn thị trường và cảnh báo rủi ro.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu cơ quan quản lý chuyển từ phổ biến thông tin chung sang cung cấp dịch vụ hỗ trợ theo nhu cầu cụ thể của từng doanh nghiệp, từng ngành hàng và địa phương.

Đối với công tác C/O, yêu cầu này đặt ra vấn đề nâng cao chất lượng hướng dẫn nghiệp vụ, giúp doanh nghiệp nhận diện đúng quy tắc xuất xứ của từng FTA, xác định tiêu chí áp dụng và chuẩn bị đầy đủ chứng từ chứng minh. Đây là khâu quan trọng bởi quy tắc xuất xứ giữa các hiệp định và nhóm hàng không giống nhau. Nếu áp dụng sai tiêu chí hoặc không có đủ căn cứ chứng minh, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi đề nghị cấp C/O và không được hưởng ưu đãi thuế quan tại thị trường nhập khẩu.

Bên cạnh trách nhiệm của cơ quan quản lý, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc cũng nhấn mạnh vai trò chủ động của doanh nghiệp trong thực thi các FTA. Doanh nghiệp cần đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng quản trị, đáp ứng tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn lao động và yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng cao của thị trường.

Với việc chứng minh xuất xứ, yêu cầu này cần được thực hiện ngay từ khâu tổ chức sản xuất. Doanh nghiệp phải kiểm soát nguồn nguyên liệu, lưu giữ chứng từ và theo dõi quá trình sản xuất để bảo đảm có đủ căn cứ chứng minh xuất xứ khi đề nghị cấp C/O hoặc khi hàng hóa được cơ quan có thẩm quyền tại thị trường nhập khẩu kiểm tra, xác minh.

C/O là chứng từ xác nhận hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ theo quy định áp dụng. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, C/O ưu đãi là căn cứ quan trọng để đề nghị hưởng thuế suất ưu đãi theo các FTA. Vì vậy, việc kiểm soát nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và lưu giữ chứng từ chứng minh xuất xứ cần được thực hiện ngay từ đầu, thay vì chỉ chuẩn bị khi phát sinh nhu cầu xuất khẩu.