Mỗi người dân, mỗi cộng đồng đều có thể là chủ thể trong công nghiệp văn hóa

Mỗi người dân là một nhà sáng tạo

Sáng 10/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận ở Hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thể dục, thể thao, Luật Du lịch, Luật Thư viện, Luật Điện ảnh, Luật Di sản văn hóa, Luật Quảng cáo, Luật Báo chí.

Góp ý về xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với sáng tạo văn hóa đối với dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Lê Trung Quân (Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp) dẫn ví dụ: Một bộ phim hoạt hình nổi tiếng vừa phát sóng, ngay hôm sau nhà sách, trung tâm thương mại đã có đồ chơi, quà lưu niệm dựa trên nhân vật của phim, thậm chí có tour du lịch gắn với bối cảnh trong phim.

Do đó, đại biểu đề nghị có cơ chế xác lập quyền sở hữu trí tuệ, quyền sở hữu tài sản gắn với công nghiệp văn hóa từ khâu lên ý tưởng, thế giới nội dung, nhân vật, bối cảnh, tất cả được thực hiện trên các nền tảng số.

Theo đại biểu, mỗi người dân, mỗi cộng đồng đều có thể là chủ thể trong công nghiệp văn hóa, nên Luật cần nêu rõ việc thu hút người dân, cộng đồng tham gia sáng tạo nội dung văn hóa. Tương tự chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) trong nông nghiệp, hoàn toàn có thể triển khai chương trình “Mỗi người dân, mỗi cộng đồng là một nhà sáng tạo nội dung”.

Đại biểu Lê Trung Quân nhấn mạnh công nghiệp văn hóa không chỉ đến từ xưởng phim, khu quy hoạch riêng hay phòng thu có thiết bị tiên tiến, mà còn đến từ mỗi cánh đồng, mỗi làng quê, mỗi sân đình và mỗi thiết bị thông minh trên tay người dân.

Góp ý dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Lê Hoàng Anh (Đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai) cho rằng văn hóa ở Việt Nam chưa thành ngành công nghiệp. Nói cách khác, chúng ta có người sáng tạo, có khán giả, nhưng thiếu cái lõi biến sáng tạo thành tài sản: Bản quyền, tài chính cho sản phẩm trí tuệ và kênh phân phối.

Đại biểu nhận định dự thảo đã bao quát nhiều vấn đề, nhưng còn rộng ở diện, dày ở thủ tục và mỏng ở phần cốt lõi. Rộng ở diện là chính sách vẫn trải đều cho 10 nhóm ngành, chưa có điều nào trong dự thảo chọn ngành mũi nhọn. Dày ở thủ tục là hơn 10 “cửa” đánh giá, công nhận cùng khoảng 40 lần giao văn bản dưới luật quy định.

Trong khi đó, phần cốt lõi còn mỏng. Theo Phụ lục II của Báo cáo số 698, khoản chi ngân sách lớn nhất, hơn 9.000 tỷ đồng, là hạ tầng kết nối đến cụm, khu, dù mỗi đồng ngân sách ở đây chỉ kéo thêm 1,5 đồng vốn ngoài, thấp nhất trong các hệ số được nêu.

Khoản hỗ trợ chi phí sản xuất duy nhất, tại Điều 32, lại dành cho doanh nghiệp phục vụ đoàn nước ngoài. Công cụ thực thi bản quyền trên môi trường số đã có trong Luật Sở hữu trí tuệ nhưng chậm hơn tốc độ vi phạm: Chặn một tên miền mất vài ngày, trang lậu đổi địa chỉ chỉ trong vài phút.

“Ta có những lợi thế ít nước có, đó là đội ngũ làm game đã chinh phục hàng tỷ người dùng; một thị trường trẻ hơn 100 triệu dân, nơi phim Việt đã thắng ngay trên sân nhà; một kho di sản đầy bản sắc của 54 dân tộc anh em và hàng triệu kiều bào là thị trường đầu tiên ở nước ngoài”, đại biểu Lê Hoàng Anh nói.

Đề nghị bổ sung vào dự thảo cơ chế lĩnh vực trọng điểm

Đại biểu Lê Hoàng Anh đề nghị bổ sung vào dự thảo cơ chế lĩnh vực trọng điểm theo giai đoạn. Luật quy định tiêu chí, Chính phủ chọn tối đa 3 đến 4 lĩnh vực cho mỗi 5 năm, có đánh giá, không đạt thì đưa ra. “Trước mắt, tập trung ba lĩnh vực trò chơi điện tử và nội dung số; điện ảnh, phim truyền hình; âm nhạc, biểu diễn và công nghiệp sự kiện. Ba mũi nhọn ấy là đầu tàu kéo cả đoàn tàu”, đại biểu Lê Hoàng Anh cho hay.

Cùng với đó, đại biểu đề nghị bồi đắp phần cốt lõi: Bổ sung cơ chế đặc thù bổ trợ Luật Sở hữu trí tuệ, chặn nhanh cả tên miền mới của trang tái phạm, cắt dòng tiền quảng cáo và thanh toán của trang vi phạm; chuyển trọng tâm nguồn lực từ hạ tầng cụm, khu sang tài chính cho sản phẩm trí tuệ của người Việt, hỗ trợ theo chi tiêu thực tế, trả sau khi có kết quả.

Đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa) góp ý về căn cứ xét hỗ trợ khi sản phẩm còn đang thử nghiệm tại Điều 21. Đại biểu nêu ví dụ một doanh nghiệp nhỏ muốn đưa tranh Đông Hồ lên màn ảnh bằng phim hoạt hình, đã có kịch bản, có những nét vẽ đầu tiên, lúc này rất cần được hỗ trợ một khóa học về kỹ thuật hoạt hình.

Ghi nhận Điều 21 dự thảo đã cho phép hỗ trợ bồi dưỡng để phát triển sản phẩm có bản sắc văn hóa Việt Nam, đại biểu chỉ ra khoản 2 Điều 22 lại quy định việc đề nghị đánh giá mức độ bản sắc là tự nguyện, trừ khi bản sắc là điều kiện để hưởng hỗ trợ. Vậy khi tác phẩm còn đang thử nghiệm, cơ quan có thẩm quyền sẽ căn cứ vào kịch bản, kế hoạch làm phim thử, hay phải chờ kết quả đánh giá giá trị, bản sắc của tác phẩm?

Dẫn những thử nghiệm sơn mài ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, đại biểu cho rằng nét riêng của sản phẩm còn được bồi đắp qua thử nghiệm, nên căn cứ xét hỗ trợ cũng cần phù hợp với giai đoạn ấy. Đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 21 ba căn cứ xét hỗ trợ bồi dưỡng đối với sản phẩm còn đang thử nghiệm: Kỹ năng cần bổ sung, tính khả thi của phương án và cách kiểm chứng kết quả sau khóa học; không yêu cầu người làm nghề phải có sẵn kết quả đánh giá giá trị, bản sắc của sản phẩm.

Về trách nhiệm đầu tư trở lại cho truyền nghề tại Điều 11 và Điều 28, đại biểu dẫn trường hợp Hát Xoan Phú Thọ: Từ khi được UNESCO ghi vào Danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011 tới khi chuyển sang Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2017, Phú Thọ đã có 62 người kế tục đủ sức truyền dạy.

“Hôm nay, Hát Xoan đã lên sân khấu, đã được đưa vào các chương trình du lịch. Tiền vé một đêm diễn có thể trả công cho người hát. Nhưng sau đêm diễn đó, phần nào từ nguồn thu ấy sẽ trở về lại với phường Xoan, để nghệ nhân có thể mở lớp dạy cho những người hát tiếp theo?”, đại biểu đặt vấn đề.

Đại biểu đề nghị cụ thể hóa tại Điều 11 cơ chế địa phương đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm, hỗ trợ cả người dạy lẫn người học; kết quả không chỉ đo bằng số lớp đã mở, mà qua các bài hát, kỹ thuật người học làm chủ được, do chính cộng đồng phường hát, làng nghề đánh giá.

Tại Điều 28, với dự án xin hỗ trợ từ ngân sách nhà nước để trực tiếp khai thác thương mại một di sản văn hóa cụ thể, doanh nghiệp phải nộp thỏa thuận với cộng đồng chủ thể cùng hồ sơ, xác định phạm vi, hình thức khai thác, người đại diện do cộng đồng lựa chọn. Phần doanh thu dành cho truyền nghề phải rõ cách tính, người nhận, mục đích sử dụng để cộng đồng giám sát. Riêng di sản có nguy cơ thất truyền, Nhà nước vẫn phải bảo đảm kinh phí bảo vệ kể cả khi chưa có doanh thu. “Bản sắc không chỉ cần được công nhận bằng một danh hiệu, mà cần người giữ nó được sống bằng chính nghề mình đang giữ”, đại biểu Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh.

Chiều 10/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về: Dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật; Tình hình triển khai thực hiện Nghị quyết số 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật; Báo cáo của Chính phủ về những vấn đề phát sinh khi thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tháo gỡ vướng mắc do quy định của pháp luật. Quốc hội cũng thảo luận ở hội trường về chủ trương đầu tư 03 Dự án đầu tư xây dựng đường bộ cao tốc: Cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong; Cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum; Cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, địa phận tỉnh Sơn La.