Ứng dụng công nghệ số để kiểm soát, đẩy lùi dịch bệnh

*Đánh giá nguy cơ theo thời gian thực

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, tạo động lực mới cho sự phát triển đất nước trong giai đoạn hiện nay. Trong lĩnh vực y tế, tinh thần của Nghị quyết đang từng bước được cụ thể hóa bằng nhiều giải pháp thiết thực, lấy dữ liệu số và công nghệ số làm nền tảng nâng cao hiệu quả quản lý, dự báo, giám sát dịch bệnh, chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Ông Bùi Văn Hào, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) Hà Nội cho biết, các bệnh truyền nhiễm luôn tiềm ẩn nguy cơ bùng phát, đặc biệt là sốt xuất huyết, do đó việc phát hiện sớm, khoanh vùng và xử lý ổ dịch kịp thời có vai trò quyết định trong công tác bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Sáng kiến “Ứng dụng Google Maps trong khoanh vùng và đánh giá sơ bộ xu hướng ổ dịch sốt xuất huyết tại Hà Nội” không chỉ mang lại hiệu quả thiết thực trong công tác phòng, chống dịch mà còn là minh chứng rõ nét cho quyết tâm đổi mới sáng tạo, đẩy mạnh chuyển đổi số của ngành Y tế dự phòng Thủ đô.

Trước đây, công tác giám sát dịch tễ vẫn chủ yếu dựa trên các phương pháp thủ công như ghi chép sổ sách, sử dụng bản đồ giấy hoặc khoanh vùng theo kinh nghiệm thực địa. Điều này không chỉ mất nhiều thời gian mà còn tiềm ẩn nguy cơ sai sót, gây khó khăn trong việc đánh giá chính xác mức độ nguy cơ cũng như xu hướng lây lan của dịch bệnh.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, nhóm cán bộ chuyên môn của CDC Hà Nội đã nghiên cứu, xây dựng sáng kiến “Ứng dụng Google Maps trong khoanh vùng và đánh giá sơ bộ xu hướng ổ dịch sốt xuất huyết tại Hà Nội”. Giải pháp được triển khai thí điểm từ tháng 7/2025 tại một số xã, phường trên địa bàn thành phố, hướng tới mục tiêu nâng cao năng lực đáp ứng công tác phòng, chống dịch của y tế cơ sở trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động chuyên môn. Sáng kiến đã giành giải nhì tại Hội thi Kỹ thuật sáng tạo tuổi trẻ ngành Y tế khu vực Hà Nội năm 2025.

Điểm nổi bật của sáng kiến là tận dụng các nền tảng công nghệ miễn phí, phổ biến và dễ sử dụng như Google Maps, Google My Maps, Google Sheets để xây dựng quy trình quản lý dịch tễ hoàn chỉnh. Thay vì phải sử dụng các phần mềm GIS chuyên dụng có chi phí cao, yêu cầu kỹ thuật phức tạp hoặc trang bị máy định vị GPS riêng biệt, cán bộ y tế chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh có kết nối Internet là có thể thực hiện đầy đủ các thao tác từ thu thập tọa độ ca bệnh, cập nhật dữ liệu, xây dựng bản đồ phân bố ca bệnh, khoanh vùng ổ dịch đến theo dõi diễn biến dịch bệnh trên địa bàn.

Theo Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Việt Anh, Khoa Phòng, chống bệnh truyền nhiễm (CDC Hà Nội), chuyển đổi số không chỉ giúp giảm tải áp lực hành chính cho y tế cơ sở mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, chất lượng chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân. CDC Hà Nội đã tổ chức các lớp tập huấn cho cán bộ Trạm Y tế phường Long Biên, hướng dẫn chi tiết cách tạo lập và quản lý dữ liệu bản đồ dịch tễ, cập nhật vị trí ca bệnh, xác định khu vực nguy cơ, phân loại tình hình dịch theo màu sắc trực quan, theo dõi mật độ phân bố ca bệnh, trích xuất dữ liệu phục vụ công tác giám sát. Dữ liệu bản đồ cũng có thể được chia sẻ nhanh chóng giữa các bộ phận chuyên môn, tạo thuận lợi cho việc phối hợp xử lý dịch bệnh.

“Nếu như trước đây việc khoanh vùng ổ dịch có thể mất từ 2 - 4 giờ, thậm chí lâu hơn tùy thuộc địa hình, mức độ phức tạp của khu vực, với giải pháp mới, thời gian thực hiện chỉ còn khoảng 10 - 15 phút. Bản đồ vệ tinh trực quan giúp cán bộ y tế dễ dàng nhận diện các hộ gia đình, khu dân cư, tuyến đường và những yếu tố nguy cơ liên quan, từ đó, nâng cao độ chính xác trong việc xác định phạm vi ổ dịch”, Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Việt Anh cho biết.

Một trong những ưu điểm nổi bật của ứng dụng là khả năng đánh giá sơ bộ xu hướng dịch bệnh theo thời gian thực. Khi dữ liệu ca bệnh được cập nhật liên tục lên hệ thống bản đồ số, cán bộ y tế có thể nhanh chóng nhận diện những khu vực có nguy cơ phát sinh ổ dịch, theo dõi xu hướng gia tăng hoặc giảm của số ca mắc, đồng thời chủ động triển khai biện pháp xử lý như điều tra dịch tễ, diệt bọ gậy, vệ sinh môi trường, phun hóa chất diệt muỗi và tăng cường truyền thông giáo dục sức khỏe cho người dân.

Nhằm chia sẻ kinh nghiệm và nhân rộng các giải pháp chuyển đổi số trong lĩnh vực y tế dự phòng, CDC Hà Nội đã tổ chức tập huấn, chuyển giao kỹ thuật ứng dụng Google Maps trong giám sát dịch tễ cho cán bộ chuyên môn của CDC tỉnh Cao Bằng. Việc triển khai mô hình không chỉ khẳng định tính thực tiễn, hiệu quả của sáng kiến mà còn góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong công tác phòng, chống dịch bệnh, hướng tới xây dựng hệ thống giám sát dịch tễ đồng bộ, hiện đại trên phạm vi rộng hơn.

*Xây dựng hệ thống dữ liệu dịch tễ đồng bộ

Cùng với hiệu quả về chuyên môn, sáng kiến còn tạo ra giá trị kinh tế đáng kể. Việc tận dụng thiết bị sẵn có của cán bộ y tế cùng các nền tảng miễn phí giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư phần mềm chuyên dụng cũng như trang thiết bị kỹ thuật. Toàn bộ dữ liệu được số hóa nên dễ dàng lưu trữ, truy xuất, chia sẻ và sử dụng lâu dài, góp phần xây dựng hệ thống dữ liệu dịch tễ đồng bộ trên toàn thành phố.

Giám đốc CDC Hà Nội Bùi Văn Hào cho biết, qua quá trình thử nghiệm tại 16 trạm y tế xã, phường, sáng kiến đã chứng minh tính khả thi cao và khả năng nhân rộng. Giao diện đơn giản, trực quan cùng quy trình hướng dẫn cụ thể theo hình thức “cầm tay chỉ việc” giúp cán bộ y tế cơ sở dễ dàng tiếp cận và làm chủ công nghệ. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh ngành Y tế đang đẩy mạnh phân cấp, tăng cường năng lực cho tuyến cơ sở nhằm đáp ứng tốt hơn yêu cầu chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Từ một công cụ quen thuộc phục vụ tìm đường, Google Maps đã được những người làm công tác y tế dự phòng sáng tạo, phát triển thành giải pháp hữu ích phục vụ công tác giám sát dịch tễ. Thành công của sáng kiến không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống dịch bệnh trên địa bàn Thủ đô mà còn cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của chuyển đổi số trong công tác y tế dự phòng. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phương thức quản lý truyền thống, các công cụ số đang góp phần thay đổi tư duy quản lý, hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu, nâng cao khả năng dự báo nguy cơ dịch bệnh. Đây chính là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ thống giám sát dịch tễ thông minh, hiện đại và hiệu quả hơn trong tương lai.

Thời gian tới, CDC Hà Nội tiếp tục hoàn thiện và mở rộng ứng dụng bản đồ số trong công tác giám sát dịch bệnh. Năm 2026, Trung tâm đặt mục tiêu nhân rộng mô hình này tại 126 trạm y tế xã, phường, bảo đảm thống nhất quy trình thu thập dữ liệu, chuẩn hóa chế độ báo cáo và xây dựng hệ thống bản đồ số đồng bộ từ tuyến cơ sở đến tuyến thành phố, qua đó, giúp nâng cao chất lượng giám sát, cảnh báo sớm theo thời gian thực. CDC Hà Nội cũng định hướng mở rộng phạm vi ứng dụng đối với nhiều nhóm bệnh khác như, tay chân miệng, sởi và các bệnh không lây nhiễm. Đây được kỳ vọng sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ thống giám sát dịch tễ thông minh, hiện đại.

Việc phát triển các giải pháp công nghệ phù hợp điều kiện thực tế, chi phí thấp, dễ triển khai nhưng mang lại hiệu quả cao là hướng đi bền vững trong quá trình thực hiện các chủ trương của Trung ương và thành phố Hà Nội về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong đó, y tế cơ sở tiếp tục giữ vai trò là mắt xích quan trọng, nơi trực tiếp triển khai các ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao chất lượng công tác phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe ban đầu, bảo vệ sức khỏe nhân dân trong tình hình mới./.

Nguyễn Cúc