Ngành điện tử đề xuất chiến lược mới cho kỷ nguyên AI và bán dẫn

Động lực tăng trưởng đến từ làn sóng AI và dịch chuyển chuỗi cung ứng

Tại Hội nghị tìm giải pháp quản trị rủi ro, kiểm soát nhập siêu, thúc đẩy xuất khẩu do Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) tổ chức, bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam (VEIA) cho biết, trong những tháng đầu năm 2026, ngành điện tử tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của nền kinh tế, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng công nghiệp chế biến, chế tạo cũng như kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Theo đánh giá của VEIA, động lực tăng trưởng của ngành hiện nay đến từ nhiều yếu tố thuận lợi. Trong đó nổi bật là sự phục hồi của thị trường công nghệ toàn cầu, nhu cầu gia tăng mạnh mẽ đối với các sản phẩm liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), máy chủ, trung tâm dữ liệu, thiết bị điện tử thông minh và công nghệ bán dẫn.

Bên cạnh đó, làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng điện tử toàn cầu tiếp tục mang lại cơ hội lớn cho Việt Nam. Nhiều tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới như Samsung, LG, Foxconn, Luxshare, Compal, Goertek, Intel, Amkor và Hana Micron tiếp tục mở rộng đầu tư, tăng năng lực sản xuất tại Việt Nam.

Nhờ đó, nhóm hàng điện thoại và linh kiện ghi nhận kết quả khả quan. Trong 4 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 21,28 tỷ USD, tăng 19,7% so với cùng kỳ năm trước. Các thị trường xuất khẩu chủ lực tiếp tục là Trung Quốc, Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU), Hàn Quốc và ASEAN.

Đáng chú ý, nhập khẩu điện thoại và linh kiện chỉ đạt khoảng 3,02 tỷ USD, giảm 11,55% so với cùng kỳ năm 2025.

Theo bà Đỗ Thị Thúy Hương, điều này phản ánh xu hướng tối ưu hóa tồn kho, đồng thời cho thấy nỗ lực gia tăng tỷ lệ nội địa hóa của doanh nghiệp trong nước.

Riêng nhóm hàng điện thoại và linh kiện hiện tạo ra mức xuất siêu gần 20 tỷ USD, tiếp tục là lĩnh vực đóng góp lớn nhất vào cán cân thương mại của ngành điện tử cũng như của nền kinh tế.

Trong khi đó, nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đang trở thành điểm sáng tăng trưởng nổi bật nhất. Kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 42,76 tỷ USD, tăng tới 46,15% so với cùng kỳ năm 2025. Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường lớn nhất với kim ngạch trên 17 tỷ USD, tăng gần 60%.

Ngoài Hoa Kỳ, nhiều thị trường khác như ASEAN, EU, các nước thành viên CPTPP và nhiều nền kinh tế mới nổi cũng ghi nhận mức tăng trưởng cao đối với sản phẩm điện tử sản xuất tại Việt Nam.

Ở chiều ngược lại, kim ngạch nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt khoảng 66,34 tỷ USD, tăng 54,72%. Theo Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam, mức tăng này chủ yếu phục vụ mở rộng năng lực sản xuất xuất khẩu và đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của thị trường AI toàn cầu.

"Tổng cộng, kim ngạch xuất khẩu ngành điện tử trong 4 tháng đầu năm đạt khoảng 64,04 tỷ USD, tiếp tục giữ vai trò là một trong những ngành xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam", bà Hương chỉ ra. 

Dù triển vọng tăng trưởng được đánh giá tích cực, theo Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VEIA, cộng đồng doanh nghiệp điện tử vẫn đang phải đối mặt với nhiều thách thức mang tính cấu trúc.

Trước hết là sự phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu, giá linh kiện điện tử tiếp tục leo thang. Nhu cầu AI bùng nổ trên toàn cầu khiến giá nhiều loại chip AI, DRAM, NAND, Flash và linh kiện điện tử hiệu năng cao tăng mạnh. Điều này tạo áp lực lớn lên chi phí sản xuất và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, Việt Nam đang đối mặt với sức ép cạnh tranh ngày càng lớn trong thu hút đầu tư công nghệ cao. Nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là điểm nghẽn đáng lo ngại. Doanh nghiệp hiện thiếu nghiêm trọng đội ngũ kỹ sư thiết kế điện tử, kỹ sư bán dẫn, chuyên gia AI, chuyên gia tự động hóa và vận hành nhà máy thông minh. Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng, khoảng cách giữa nhu cầu doanh nghiệp và năng lực đào tạo đang ngày càng lớn.

Ngoài ra, chi phí logistics, hạ tầng công nghiệp và năng lượng vẫn là vấn đề cần cải thiện. Một số địa phương chưa đáp ứng được yêu cầu về quỹ đất công nghiệp chất lượng cao, hệ thống logistics hiện đại cũng như nguồn điện ổn định cho các dự án công nghệ lớn.

Cần một chiến lược phát triển ngành điện tử mới cho giai đoạn 2026-2035

Trước những cơ hội và thách thức đan xen, Hiệp hội Doanh nghiệp Điện tử Việt Nam đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy xuất khẩu ngành điện tử trong giai đoạn tới.

Theo đó, kiến nghị quan trọng nhất là Chính phủ sớm ban hành Chiến lược phát triển ngành công nghiệp điện tử Việt Nam giai đoạn 2026-2035.

Bà Đỗ Thị Thúy Hương cho biết, trong khi nhiều ngành kinh tế đã có chiến lược phát triển dài hạn, ngành điện tử hiện vẫn đang thiếu một chiến lược mới. Chiến lược gần nhất của ngành chỉ có tầm nhìn đến năm 2020 và đến nay đã không còn phù hợp với bối cảnh mới.

Đặc biệt, Việt Nam đã ban hành chiến lược phát triển ngành bán dẫn. Vì vậy, cần xây dựng một chiến lược phát triển ngành điện tử đồng bộ để tận dụng tối đa các cơ hội từ làn sóng AI, bán dẫn và chuyển đổi số toàn cầu.

Hiệp hội cũng đề nghị hoàn thiện các cơ chế ưu đãi đặc thù cho lĩnh vực điện tử, bán dẫn, AI và trung tâm dữ liệu; đẩy nhanh triển khai Chương trình phát triển công nghiệp bán dẫn quốc gia; đồng thời có các chính sách ưu đãi tín dụng và thuế thực chất hơn đối với doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ.

“Chính sách hiện đã có nhưng việc tiếp cận còn rất khó khăn. Nhiều doanh nghiệp đầu tư công nghệ nhưng chưa thể thụ hưởng các chính sách hỗ trợ do thủ tục, hồ sơ còn phức tạp”, bà Hương nhấn mạnh.

Đối với Bộ Công Thương, Hiệp hội đề nghị tiếp tục tăng cường xúc tiến thương mại chuyên ngành điện tử tại các thị trường trọng điểm như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Đông; hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới; đồng thời đẩy mạnh cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại và các hàng rào kỹ thuật.

Một nội dung được cộng đồng doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam.

Theo Hiệp hội, thời gian qua Bộ Công Thương đã xây dựng bản đồ chuỗi cung ứng ngành điện tử. Tuy nhiên, hoạt động kết nối thực chất giữa các doanh nghiệp trong chuỗi vẫn còn hạn chế. Vì vậy, cần tổ chức thường xuyên các diễn đàn, hội nghị kết nối cung - cầu công nghiệp hỗ trợ để doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đối với các bộ, ngành liên quan, Hiệp hội đề xuất đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực điện tử, bán dẫn và AI; hình thành các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và chứng nhận sản phẩm điện tử đạt chuẩn quốc tế; đồng thời đầu tư mạnh hơn vào hạ tầng khu công nghiệp công nghệ cao, logistics và năng lượng.

Đặc biệt, Hiệp hội đề xuất Chính phủ giao Bộ Công Thương chủ trì xây dựng Đề án phát triển ngành công nghiệp điện tử Việt Nam trong kỷ nguyên AI và bán dẫn giai đoạn 2026-2035, coi điện tử là một trong những ngành công nghiệp nền tảng, chiến lược của quốc gia.

Theo bà Đỗ Thị Thúy Hương, đây là đề xuất có cơ sở thực tiễn bởi ngành điện tử hiện đóng góp trên 30% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước, đồng thời là ngành có tiềm năng dẫn dắt quá trình công nghiệp hóa, chuyển đổi số và nâng cao vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

“Nếu tận dụng tốt cơ hội từ AI, bán dẫn và dịch chuyển chuỗi cung ứng, ngành điện tử hoàn toàn có thể trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế, đóng góp quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số và tăng trưởng kinh tế cao trong những năm tới”, bà Hương khẳng định.

Về dài hạn, Hiệp hội đề nghị xây dựng Chương trình quốc gia phát triển doanh nghiệp điện tử Việt Nam có năng lực cạnh tranh quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp từng bước tham gia các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị toàn cầu.