Nhà nước và tư nhân cùng kiến tạo công nghệ và hạ tầng, tạo động lực cho tăng trưởng

PPP: Mở đường cho sự hợp tác giữa Nhà nước và tư nhân

Chỉ trong vòng 2 năm gần đây (2024 - 2025), Quốc hội Việt Nam đã hai lần điều chỉnh Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công – tư (Luật PPP), mở ra kỷ nguyên mới cho sự hợp tác giữa Nhà nước và tư nhân ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Mục tiêu của Luật PPP 2025, đó là huy động nguồn lực ngoài ngân sách để phát triển hạ tầng, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, đồng thời giảm gánh nặng ngân sách Nhà nước.

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, ông Phùng Đức Dũng - đại diện Cục Đường bộ Việt Nam, Bộ Xây dựng nhận định: Giống như nhiều quốc gia trên thế giới, nhất là các quốc gia đang phát triển thường đối mặt với thách thức giữa nhu cầu đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng rất lớn trong khi nguồn lực nhà nước hạn hẹp.

Vì vậy, việc áp dụng mô hình PPP nhằm huy động các nguồn lực ngoài ngân sách tham gia đầu tư phát triển hạ tầng giao thông được đánh giá là giải pháp phù hợp, đã và đang được áp dụng tại nhiều quốc gia.

“Tương tự, tại Việt Nam, việc áp dụng PPP vào các công trình hạ tầng giao thông cũng là chủ trương lớn đã được Đại hội Đảng thông qua tại các Văn kiện Đại hội lần thứ XI, XII và XIII”, ông Dũng nói.

Trước năm 2020, thời điểm Luật PPP ban hành, cả nước đã huy động khoảng 318.857 tỷ đồng đầu tư 140 dự án BOT giao thông. Sau khi luật ra đời, Bộ Xây dựng và các địa phương triển khai 16 dự án BOT với tổng mức đầu tư khoảng 440.000 tỷ đồng, trong đó vốn nhà đầu tư chiếm 230.000 tỷ đồng, vốn nhà nước tham gia khoảng 210.000 tỷ đồng.

Theo ước tính sơ bộ, để tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia, nhu cầu vốn đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông giai đoạn 2026 – 2030 rất lớn, ước tính gần 3 triệu tỷ đồng, trong khi nguồn lực ngân sách còn hạn chế và phải cân đối cho các lĩnh vực quan trọng khác. Vì vậy, ông Dũng cho rằng, giải pháp huy động nguồn vốn đầu tư kết cấu hạ tầng theo phương thức PPP là phù hợp.

Theo Nghị quyết Đại hội lần thứ XIII của Đảng, phấn đấu đến năm 2030 cả nước có khoảng 5.000 km đường cao tốc. Để hoàn thành mục tiêu nêu trên, ông Dũng tiết lộ, hiện Bộ Xây dựng và các địa phương đang nâng cấp, mở rộng một số dự án theo phương thức PPP, bao gồm 18 đoạn tuyến trên cao tốc Bắc – Nam phía Đông dài 1.144 km và các tuyến cửa ngõ các đô thị lớn như Hồ Chí Minh – Long Thành – Dầu Giây, Hồ Chí Minh – Trung Lương – Mỹ Thuận, Hà Nội – Pháp Vân, Hà Nội – Bắc Giang, Hà Nội – Thái Nguyên.

Không chỉ là hạ tầng giao thông

Tại Luật PPP mới nhất có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, mô hình PPP không chỉ gói gọn ở hạ tầng giao thông mà đã được mở rộng sang khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là bước đi quan trọng, nhằm tận dụng nguồn lực tư nhân, thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng công nghệ chiến lược “Make in Vietnam”, đồng thời rút ngắn khoảng cách với các quốc gia phát triển.

Ông Phạm Thy Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Đấu thầu, Bộ Tài chính cho biết: Ngày 1/7/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 180 quy định chi tiết về việc hợp tác công tư (PPP) trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Ông Hùng tiết lộ, Nghị định 180 mang đến những đột phá đáng chú ý.

Thứ nhất, Nghị định quy định cụ thể các lĩnh vực và nhóm sản phẩm được phép hợp tác PPP, từ dự án chuyển đổi số, nghiên cứu khoa học, thương mại hóa sản phẩm đến phát triển hạ tầng số và công nghệ chiến lược theo định hướng của Chính phủ.

Thứ hai, quy trình thủ tục và nội dung dự án được đơn giản hóa tối đa. Cụ thể, nhà đầu tư đề xuất dự án không sử dụng ngân sách nhà nước hoặc sở hữu quyền công nghệ chiến lược có thể được chỉ định thực hiện, cắt gọn bước lập chủ trương đầu tư, rút ngắn thời gian chuẩn bị.

Thứ ba, Nghị định quy định nhiều cơ chế chính sách ưu đãi vượt trội cho lĩnh vực khoa học công nghệ, bao gồm ưu đãi về thuế, miễn giảm tiền sử dụng đất, và các ưu đãi liên quan đến bù doanh thu cho nhà đầu tư. Ví dụ, trong ba năm đầu tiên, Nhà nước sẵn sàng bù 100% phần sụt giảm doanh thu so với kỳ vọng ban đầu của nhà đầu tư.

“Nếu sau thời gian này vẫn không đạt kỳ vọng, Nhà nước có thể mua lại dự án và thanh toán toàn bộ chi phí hợp lệ của nhà đầu tư”, ông Hùng nói.

Từ khi Nghị định 180 ra đời, Bộ Tài chính, chủ trì là Cục Quản lý Đấu thầu, đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp công nghệ, nhận được phản hồi tích cực từ cả hai phía, bao gồm các cơ quan Nhà nước và tư nhân.

Đến nay, đã có khoảng 60-70 dự án PPP được đề xuất từ 10 Bộ, ngành và hơn 20 địa phương, trong đó nổi bật là dự án “Bản sao số” tại Đà Nẵng, sàn giao dịch khoa học công nghệ và trung tâm dữ liệu tại Cao Bằng.

Một ví dụ điển hình khác về thành công PPP trong lĩnh vực công nghệ là Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, được Cục Quản lý Đấu thầu triển khai. Hệ thống này vận hành 100% các gói thầu qua mạng, công khai thông tin và vận hành trơn tru, giảm thiểu sự cố so với khi cơ quan nhà nước trực tiếp đảm nhiệm.

Mặc dù vậy, ông Phạm Thy Hùng cho rằng, hiện một số doanh nghiệp vẫn còn e ngại về thủ tục kéo dài, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ có tốc độ thay đổi nhanh. Trong bối cảnh đó, các cơ quan chức năng đang tích cực đơn giản hóa quy trình, coi tiến độ triển khai là ưu tiên hàng đầu.

Nhìn chung, với những nghị quyết quyết liệt của Đảng và Nhà nước về đổi mới sáng tạo, cùng mục tiêu trở thành quốc gia phát triển trung bình cao vào năm 2045, hình thức PPP và Nghị định 180 đang trở thành đòn bẩy chiến lược, khai thác tối đa nguồn lực tư nhân, năng lực quản trị và sáng tạo, đồng thời thúc đẩy phát triển khoa học công nghệ.

“Sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ khâu đề xuất, thiết kế đến triển khai ý tưởng sẽ góp phần biến giấc mơ đưa Việt Nam trở thành quốc gia tiên tiến về khoa học công nghệ thành hiện thực trong tương lai gần”, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Đấu thầu nhấn mạnh.