Đổi mới mô hình phát triển, tạo động lực tăng trưởng cho kỷ nguyên mới

Quang cảnh Hội thảo.

Mô hình tăng trưởng cũ đang dần chạm tới giới hạn

Trong giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng cao mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng, hiệu quả sử dụng nguồn lực và kiến tạo những động lực tăng trưởng mới.

Theo đó, nền kinh tế cần chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, tài nguyên và lao động sang dựa vào năng suất, tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao; từ tham gia chuỗi giá trị sang nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu; từ tiếp nhận công nghệ sang làm chủ và sáng tạo công nghệ; từ lợi thế chi phí sang lợi thế về năng suất và năng lực cạnh tranh.

Đây cũng là vấn đề được các chuyên gia tập trung phân tích tại Hội thảo khoa học quốc gia “Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới”, tổ chức ngày 20/8.

PGS.TS. Bùi Đức Thọ, Bí thư Đảng ủy, Giám đốc Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt lịch sử mang tính thời đại. Nghị quyết số 19-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đã chỉ rõ yêu cầu không thể tiếp tục dựa vào mô hình tăng trưởng cũ vốn phụ thuộc vào tài nguyên, vốn và lao động giá rẻ.

Theo PGS.TS. Bùi Đức Thọ, yêu cầu của kỷ nguyên mới đòi hỏi một mô hình phát triển mới, dựa trên nền tảng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và quản trị quốc gia hiện đại.

Phân tích sâu hơn về cơ sở của yêu cầu chuyển đổi này, GS.TS Ngô Thắng Lợi, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, sau 40 năm phát triển, Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng, tạo tiền đề để bước vào giai đoạn mới.

Một trong những thành tựu nổi bật là tăng trưởng kinh tế được duy trì ở mức cao. Bình quân mỗi năm, GDP tăng khoảng 6,4%, gấp đôi mức tăng trưởng bình quân toàn cầu và cao hơn nhiều quốc gia trong khu vực.

Nếu năm 1990, quy mô GDP của Việt Nam mới đạt khoảng 6,7 tỷ USD, xếp thứ 85 thế giới, thì sau 40 năm, GDP đã vượt mốc 500 tỷ USD, đưa Việt Nam lên vị trí thứ 35 thế giới. Quy mô nền kinh tế theo đó đã tăng hơn 70 lần.

GS.TS Ngô Thắng Lợi.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, nền kinh tế vẫn tồn tại những điểm nghẽn cần giải quyết để tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Đáng chú ý, tăng trưởng kinh tế có xu hướng chậm lại, biên độ tăng trưởng qua các thời kỳ có biểu hiện giảm dần. Nếu tiếp tục duy trì mô hình cũ, Việt Nam sẽ khó đạt được các mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững trong tương lai.

Một vấn đề khác là các động lực tăng trưởng vẫn chủ yếu dựa vào những yếu tố truyền thống, trong đó có vốn đầu tư; mức độ phụ thuộc vào khu vực FDI còn lớn, trong khi năng lực của khu vực kinh tế tư nhân trong nước chưa đáp ứng yêu cầu của giai đoạn phát triển mới.

Từ đó, GS.TS. Ngô Thắng Lợi cho rằng mô hình phát triển mới cần được định hình trên hai nhóm cấu phần. Nhóm thứ nhất là các mô hình mục tiêu, hướng tới phát triển bao trùm và bền vững, bao gồm phát triển văn hóa, con người; bảo vệ môi trường, sinh thái; hội nhập quốc tế sâu rộng; xây dựng xã hội hiện đại và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Nhóm thứ hai là các mô hình điều kiện, đóng vai trò đòn bẩy để hiện thực hóa các mục tiêu, gồm phát triển nền kinh tế hiệu quả, tự chủ và hội nhập; xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả.

Từ tăng trưởng dựa vào đầu tư sang đầu tư, lan tỏa công nghệ và đổi mới sáng tạo

Từ góc nhìn về mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập cao, GS.TS. Nguyễn Trọng Hoài, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh nhận định, sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đi từ một điểm xuất phát thấp để trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao.

Tuy nhiên, để đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam phải vượt qua nhiều thách thức, nhất là khi mô hình tăng trưởng hiện tại đang dần chạm tới giới hạn.

Phân tích của nhóm nghiên cứu Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh đưa ra hai kịch bản phát triển. Theo đó, nếu tiếp tục mô hình tăng trưởng cũ, Việt Nam sẽ khó đạt mục tiêu thu nhập cao. Ngược lại, nếu thực hiện cải cách mạnh mẽ, đưa các nghị quyết vào cuộc sống và tập trung xử lý đúng những điểm nghẽn, Việt Nam có khả năng trở thành quốc gia thu nhập cao trong khoảng năm 2045 - 2047.

Một trong những điều kiện quan trọng của kịch bản cải cách là tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) phải tăng từ khoảng 0,2% lên trung bình 2%/năm. Để thực hiện mục tiêu này, nỗ lực cải cách cần tập trung vào vốn đầu tư cho công nghệ và đổi mới sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời nâng cao nội lực của doanh nghiệp trong nước.

Cùng với đó, thu hút FDI thế hệ mới cần gắn chặt hơn với chuyển giao công nghệ, tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo GS.TS. Nguyễn Trọng Hoài, cốt lõi về chính sách là chuyển từ mô hình “1i”, thuần dựa vào đầu tư (Investment), sang mô hình “3i” gồm Investment, Infusion và Innovation, tương ứng với đầu tư, lan tỏa công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Để thực hiện sự chuyển đổi này, ba trụ cột quan trọng được đặt ra gồm nâng cao nội lực của doanh nghiệp trong nước; thúc đẩy lan tỏa công nghệ từ doanh nghiệp nước ngoài; đưa doanh nghiệp Việt Nam lên những nấc thang có giá trị cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Bên cạnh các động lực truyền thống, Việt Nam còn nhiều dư địa khai thác những không gian tăng trưởng mới. Trong đó, xuất khẩu dịch vụ là một lĩnh vực đáng chú ý khi tỷ trọng xuất khẩu dịch vụ của Việt Nam hiện mới đạt 9,5%, thấp hơn đáng kể so với mức 26% của ASEAN và 39,2% của OECD.

Các yêu cầu của mô hình phát triển mới cũng không chỉ dừng ở mục tiêu tăng trưởng và nâng cao thu nhập mà cần bảo đảm sự cân bằng và bao trùm. Theo GS.TS. Nguyễn Trọng Hoài, Việt Nam cần tạo điều kiện để người lao động có thể trở về nông thôn sinh sống, làm việc thông qua mô hình “di cư ngược”; đồng thời phát triển “kinh tế bạc” khi đất nước bước vào giai đoạn dân số già từ năm 2036.

Tại Hội thảo, các ý kiến chuyên gia nhấn mạnh, khát vọng trở thành quốc gia thu nhập cao cần gắn với ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao năng suất và bảo đảm các khu vực, nhóm dân cư đều có cơ hội tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển.

Việc đổi mới mô hình phát triển vì thế không đơn thuần là tìm kiếm tốc độ tăng trưởng cao hơn, mà là chuyển đổi căn bản chất lượng tăng trưởng, hiệu quả sử dụng nguồn lực và năng lực nội sinh của nền kinh tế, tạo nền tảng để Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và hiện thực hóa mục tiêu phát triển trong kỷ nguyên mới.