Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng: Bảo vệ bản quyền trên không gian mạng không thể chỉ dừng ở tuyên truyền

Trao đổi với phóng viên, Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng cho rằng, việc tăng cường thực thi pháp luật, trong đó có áp dụng chế tài hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng, là yêu cầu tất yếu nhằm bảo vệ môi trường sáng tạo lành mạnh và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế số Việt Nam.

Khi bản quyền trở thành vấn đề của nền kinh tế sáng tạo

+ Phóng viên: Thưa ông, việc một số vụ việc xâm phạm bản quyền trong lĩnh vực âm nhạc và nội dung số bị khởi tố hình sự thời gian gần đây có thể xem là dấu mốc thay đổi trong cách thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ tại Việt Nam hay không?

- Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng: Có thể nói, việc một số vụ việc xâm phạm bản quyền trong lĩnh vực âm nhạc và nội dung số thời gian gần đây bị khởi tố hình sự là một tín hiệu rất đáng chú ý, cho thấy xu hướng chuyển biến mạnh hơn trong tư duy và cách thức thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

Trước đây, phần lớn các hành vi vi phạm bản quyền chủ yếu bị xử lý theo hướng nhắc nhở, gỡ bỏ nội dung hoặc xử phạt hành chính. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế số và công nghiệp văn hóa phát triển nhanh, nhiều hành vi xâm phạm đã mang tính tổ chức, quy mô lớn, thu lợi bất chính rất cao, gây thiệt hại nghiêm trọng cho tác giả, nghệ sĩ và các nhà sáng tạo. Trong khi đó, mức xử phạt hành chính nhiều khi chưa đủ sức răn đe.

Việc cơ quan chức năng bắt đầu áp dụng chế tài hình sự đối với một số vụ việc nghiêm trọng cho thấy thông điệp rất rõ: quyền sở hữu trí tuệ không còn được nhìn nhận đơn thuần là quan hệ dân sự, mà đã trở thành vấn đề liên quan đến môi trường đầu tư, sự phát triển lành mạnh của thị trường nội dung số và an ninh kinh tế trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

Đây cũng là bước đi phù hợp với xu hướng quốc tế và các cam kết của Việt Nam trong quá trình hội nhập, đặc biệt khi Việt Nam đang thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và kinh tế số. Một thị trường mà vi phạm bản quyền diễn ra tràn lan sẽ làm suy giảm động lực sáng tạo, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu của nghệ sĩ, nhà sản xuất và các nền tảng khai thác nội dung hợp pháp. Thực tế hiện nay, doanh thu bản quyền âm nhạc tại Việt Nam đang tăng mạnh, cho thấy giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ ngày càng lớn.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận rằng khởi tố hình sự không phải mục tiêu cuối cùng, mà là biện pháp mạnh để thiết lập lại kỷ cương pháp luật. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một hệ sinh thái tôn trọng bản quyền, trong đó có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, thực thi, doanh nghiệp nền tảng số, tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan và chính người sử dụng nội dung.

Có thể nói, đây là dấu hiệu cho thấy Việt Nam đang chuyển dần từ giai đoạn “khuyến khích tuân thủ” sang giai đoạn “tăng cường thực thi” đối với các hành vi xâm phạm bản quyền nghiêm trọng, đặc biệt trên môi trường số.

+ Nhiều năm qua, tình trạng sử dụng âm nhạc, phim ảnh và nội dung số không xin phép vẫn diễn ra khá phổ biến trên không gian mạng. Theo ông, đâu là nguyên nhân khiến tình trạng này kéo dài, dù hệ thống pháp luật đã từng bước hoàn thiện?

- Có nhiều nguyên nhân khiến tình trạng sử dụng âm nhạc, phim ảnh và nội dung số không xin phép vẫn kéo dài trong nhiều năm, dù hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ của Việt Nam đã ngày càng hoàn thiện.

Trước hết, phải nhìn nhận rằng môi trường số phát triển quá nhanh trong khi năng lực thực thi pháp luật có thời điểm chưa theo kịp. Chỉ với vài thao tác đơn giản, một cá nhân có thể sao chép, phát tán hoặc livestream nội dung vi phạm đến hàng triệu người dùng. Tốc độ lan truyền của vi phạm trên internet thường nhanh hơn nhiều so với quá trình phát hiện, xác minh và xử lý của cơ quan chức năng.

Thứ hai, nhận thức về bản quyền trong xã hội còn hạn chế. Trong thời gian dài, nhiều người vẫn có tâm lý xem việc “dùng nhạc miễn phí”, “xem phim miễn phí” hay chia sẻ nội dung trên mạng là chuyện bình thường, chưa ý thức đầy đủ rằng đó là hành vi xâm phạm quyền tài sản của tác giả và nhà sản xuất. Thậm chí có không ít đơn vị kinh doanh, quán cà phê, nhà hàng, nền tảng trực tuyến hay nhà sáng tạo nội dung sử dụng tác phẩm có bản quyền mà chưa thực sự quan tâm đến nghĩa vụ xin phép hoặc trả tiền sử dụng.

Thứ ba, cơ chế phối hợp giữa các chủ thể liên quan từng có giai đoạn chưa đủ hiệu quả. Việc xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số đòi hỏi sự phối hợp đồng thời giữa cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan thực thi, doanh nghiệp công nghệ, nhà mạng, nền tảng xuyên biên giới, tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan và chủ sở hữu quyền. Nếu một mắt xích phản ứng chậm, nội dung vi phạm vẫn có thể tiếp tục tồn tại hoặc tái xuất dưới hình thức khác.

Thứ tư, yếu tố lợi nhuận cũng là động lực lớn khiến vi phạm kéo dài. Nhiều website phim lậu, ứng dụng nghe nhạc trái phép hay kênh mạng xã hội sử dụng nội dung không bản quyền có thể thu hút lượng truy cập rất lớn để bán quảng cáo hoặc kiếm tiền từ nền tảng. Trong khi đó, chi phí vi phạm thấp nhưng doanh thu thu được lại cao, dẫn đến tình trạng “phạt không đủ răn đe” trong một thời gian dài.

"Việt Nam đang chuyển dần từ giai đoạn 'khuyến khích tuân thủ' sang giai đoạn 'tăng cường thực thi' đối với các hành vi xâm phạm bản quyền nghiêm trọng, đặc biệt trên môi trường số" - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng.

Đặc thù của môi trường số xuyên biên giới khiến việc xử lý phức tạp hơn rất nhiều. Máy chủ có thể đặt ở nước ngoài, đối tượng vi phạm hoạt động ẩn danh, dòng tiền thanh toán đi qua nhiều nền tảng khác nhau. Điều này đòi hỏi không chỉ khung pháp lý trong nước mà còn cần hợp tác quốc tế và cơ chế thực thi công nghệ hiệu quả hơn.

Điểm tích cực là hiện nay nhận thức xã hội đang thay đổi khá rõ. Khi ngành công nghiệp sáng tạo, âm nhạc, điện ảnh và nội dung số ngày càng đóng góp lớn cho nền kinh tế, câu chuyện bản quyền không còn là vấn đề “kỹ thuật pháp lý”, mà đã trở thành điều kiện để bảo vệ động lực sáng tạo và xây dựng thị trường nội dung lành mạnh. Việc tăng cường xử lý hình sự thời gian gần đây cũng cho thấy Việt Nam đang chuyển sang giai đoạn thực thi quyết liệt hơn, thay vì chỉ dừng ở tuyên truyền và xử phạt hành chính như trước.

Chế tài hình sự và sự thay đổi trong hành vi thị trường

+Trước đây, vi phạm bản quyền chủ yếu bị xử lý hành chính, trong khi mức răn đe chưa cao. Việc một số hành vi bị xử lý hình sự thời gian gần đây sẽ tác động như thế nào đến hành vi của các tổ chức, đơn vị khai thác nội dung số?

- Việc một số hành vi xâm phạm bản quyền bị xử lý hình sự trong thời gian gần đây sẽ tạo ra tác động rất mạnh đối với cách ứng xử của các tổ chức và đơn vị khai thác nội dung số. Điểm quan trọng nhất là nó làm thay đổi nhận thức về “chi phí pháp lý” của hành vi vi phạm.

Trước đây, nhiều đơn vị xem rủi ro bản quyền chủ yếu là bị gỡ nội dung hoặc xử phạt hành chính với mức tiền không quá lớn so với doanh thu thu được từ việc khai thác trái phép. Điều đó khiến không ít doanh nghiệp, nền tảng hoặc nhà sáng tạo nội dung lựa chọn cách “vi phạm trước, xử lý sau”. Nhưng khi nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự xuất hiện, bản chất câu chuyện đã khác hoàn toàn.

Tác động đầu tiên là tạo hiệu ứng răn đe rất rõ. Các tổ chức khai thác nội dung số sẽ buộc phải rà soát lại toàn bộ quy trình sử dụng âm nhạc, video, phim ảnh, dữ liệu số hay chương trình phát sóng để bảo đảm có giấy phép hợp pháp. Không chỉ các doanh nghiệp lớn, mà cả các công ty truyền thông, nền tảng mạng xã hội, đơn vị livestream, quán kinh doanh dịch vụ giải trí hay các nhà sáng tạo nội dung cá nhân cũng sẽ phải thận trọng hơn trong việc sử dụng tác phẩm có bản quyền.

Tác động thứ hai là thúc đẩy hình thành văn hóa “tuân thủ bản quyền” trong môi trường số. Khi chế tài đủ mạnh, doanh nghiệp sẽ có xu hướng đầu tư vào hệ thống kiểm soát nội dung, mua bản quyền hợp pháp, ký hợp đồng cấp phép và xây dựng bộ phận pháp chế chuyên trách thay vì xem đây là chi phí có thể bỏ qua. Điều này giúp thị trường nội dung số vận hành minh bạch và chuyên nghiệp hơn.

Ở góc độ kinh tế, việc thực thi nghiêm cũng tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng hơn. Trong nhiều năm, các đơn vị làm ăn bài bản, trả phí bản quyền đầy đủ thường chịu bất lợi vì phải cạnh tranh với các nền tảng hoặc website khai thác “nội dung miễn phí”. Khi vi phạm bị xử lý mạnh tay hơn, lợi thế cạnh tranh bất hợp pháp này sẽ dần bị thu hẹp, từ đó khuyến khích đầu tư nghiêm túc vào sản xuất nội dung sáng tạo.

Ngoài ra, động thái xử lý hình sự còn có ý nghĩa đối ngoại rất lớn. Nó cho thấy Việt Nam đang nâng tiêu chuẩn bảo hộ sở hữu trí tuệ theo hướng tiệm cận thông lệ quốc tế, qua đó tạo niềm tin tốt hơn cho các hãng phim, hãng thu âm, nền tảng công nghệ và nhà đầu tư nước ngoài khi tham gia thị trường Việt Nam.

Cần lưu ý, mục tiêu cuối cùng không phải là “hình sự hóa tràn lan”, mà là tạo ra một thông điệp đủ mạnh để thay đổi hành vi thị trường. Trong dài hạn, hiệu quả bền vững vẫn phụ thuộc vào ba yếu tố: ý thức tuân thủ của người sử dụng, cơ chế cấp phép minh bạch, thuận tiện và năng lực phối hợp giữa cơ quan quản lý, thực thi với các nền tảng công nghệ trong việc phát hiện, ngăn chặn vi phạm trên môi trường số.

Cuộc chiến bản quyền trong thời đại AI

+ Trong bối cảnh nền tảng số, livestream và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, đâu là thách thức lớn nhất hiện nay trong công tác bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trên không gian mạng?

- Thách thức lớn nhất hiện nay trong bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan trên không gian mạng là tốc độ phát triển của công nghệ đang nhanh hơn đáng kể so với khả năng thích ứng của cơ chế quản lý và thực thi pháp luật.

"Bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trên không gian mạng sẽ không thể chỉ dựa vào biện pháp xử lý sau vi phạm. Điều quan trọng là phải kết hợp hoàn thiện pháp luật, ứng dụng công nghệ và xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng số" - Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Trần Hoàng.

Trước đây, hành vi xâm phạm bản quyền chủ yếu là sao chép hoặc phát tán trái phép theo cách truyền thống. Nhưng hiện nay, với nền tảng số, livestream và đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), việc khai thác nội dung có thể diễn ra tự động, xuyên biên giới và ở quy mô cực lớn chỉ trong thời gian rất ngắn. Điều này khiến việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập chứng cứ và xử lý trách nhiệm trở nên phức tạp hơn rất nhiều.

Một trong những thách thức rõ nhất là tính “phi tập trung” của môi trường số. Nội dung vi phạm có thể được đăng tải từ nhiều quốc gia khác nhau, lưu trữ trên máy chủ ở nước ngoài, sau đó lan truyền qua hàng loạt nền tảng mạng xã hội, ứng dụng chia sẻ video hoặc livestream. Khi một nội dung bị gỡ xuống, nó có thể nhanh chóng xuất hiện trở lại dưới tài khoản khác hoặc dưới định dạng khác. Điều này khiến cuộc chiến chống vi phạm bản quyền mang tính “đuổi bắt liên tục”.

Đối với livestream, khó khăn lớn nằm ở yếu tố thời gian thực. Một chương trình thể thao, buổi hòa nhạc hay phim điện ảnh có thể bị phát lậu trực tiếp tới hàng chục nghìn người xem cùng lúc. Nếu cơ chế phát hiện và xử lý không đủ nhanh, thiệt hại kinh tế gần như đã xảy ra xong trước khi nội dung bị ngăn chặn.

Riêng với AI, thách thức còn sâu hơn vì liên quan đến chính khái niệm quyền tác giả trong kỷ nguyên số. Một thách thức khác là sự mất cân bằng giữa công nghệ của bên vi phạm và năng lực bảo vệ của chủ sở hữu quyền. Các đối tượng vi phạm hiện có thể sử dụng AI để cắt ghép, thay đổi âm thanh, hình ảnh, làm méo nội dung hoặc “lách” hệ thống nhận diện bản quyền tự động. Trong khi đó, nhiều tác giả, nghệ sĩ hoặc doanh nghiệp sáng tạo tại Việt Nam vẫn còn hạn chế về nguồn lực công nghệ để tự bảo vệ tài sản trí tuệ của mình.

Ngoài yếu tố pháp lý và công nghệ, còn có bài toán nhận thức xã hội. Trên môi trường số, nhiều người vẫn chưa xem việc chia sẻ nội dung “miễn phí” là hành vi vi phạm nghiêm trọng. Khi nhu cầu tiêu thụ nội dung miễn phí còn lớn, áp lực đối với công tác bảo vệ bản quyền vẫn sẽ rất nặng nề.

Vì vậy, trong giai đoạn tới, bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan trên không gian mạng sẽ không thể chỉ dựa vào biện pháp xử lý sau vi phạm. Điều quan trọng hơn là phải kết hợp đồng thời ba yếu tố: hoàn thiện pháp luật phù hợp với công nghệ mới, tăng cường giải pháp công nghệ nhận diện, ngăn chặn vi phạm và xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền trong cộng đồng số.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!