Chậm tháo gỡ điểm nghẽn thể chế là tăng chi phí, mất cơ hội

Thể chế phải đi trước một bước

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã đặt yêu cầu hoàn thiện thể chế vào vị trí trung tâm của tiến trình phát triển trong nhiệm kỳ mới: “Tập trung ưu tiên xây dựng đồng bộ thể chế phát triển, trọng tâm là hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ kịp thời, dứt điểm các nút thắt, điểm nghẽn, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, bảo đảm sự đồng bộ, hài hòa giữa tăng trưởng và phát triển; giữa kinh tế, xã hội, môi trường với quốc phòng, an ninh, đối ngoại; giữa đổi mới, hoàn thiện thể chế với các chuyển đổi trọng tâm, toàn diện trên mọi lĩnh vực, phù hợp với mô hình chính quyền 3 cấp, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới”.

Tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIV được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục nhấn mạnh khi yêu cầu thể chế phải chủ động mở đường cho phát triển, thay vì chỉ chạy theo để xử lý những vấn đề đã phát sinh trong thực tế.

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện một số nghị quyết, chỉ thị của Bộ Chính trị diễn ra ngày 3/9/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ: “Thể chế phải đi trước một bước, vừa giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương, vừa mở đường cho phát triển”. Cùng với đó là yêu cầu Đảng ủy Quốc hội, Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan liên quan phải sửa những quy định chồng chéo, lấp khoảng trống pháp lý đang cản trở đổi mới, liên kết vùng, phát triển du lịch, thu hút nhân tài, phát huy nguồn lực; vấn đề đã chín, đã rõ, được thực tiễn kiểm nghiệm phải sớm thể chế hóa, còn nội dung vượt thẩm quyền phải báo cáo kèm phương án xử lý thay vì chỉ dừng lại ở việc nêu khó khăn.

Yêu cầu ấy đặt công tác xây dựng thể chế vào một vị trí mới, bởi thể chế nếu chỉ thực hiện chức năng kiểm soát mà thiếu khả năng kiến tạo thì rất dễ trở thành rào cản, trong khi thể chế phát triển phải vừa bảo đảm kỷ cương, vừa tạo đủ không gian để những nguồn lực mới, mô hình mới và phương thức sản xuất mới có thể hình thành.

Về phân cấp, phân quyền, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo: “Phân cấp, phân quyền phải đi cùng nhân lực, tài chính, dữ liệu, công nghệ và kiểm soát quyền lực; vận hành theo cơ chế giao quyền, giám sát thực thi, quản trị rủi ro, đánh giá bằng kết quả”, đồng thời yêu cầu không giao trách nhiệm mà thiếu điều kiện triển khai, cũng không để tình trạng phân cấp trên văn bản nhưng trong thực tế việc gì cũng phải xin ý kiến.

Đây là vấn đề cốt lõi bởi nhiều điểm nghẽn không nằm hoàn toàn ở nội dung của luật mà phát sinh từ khoảng cách giữa thẩm quyền được giao và năng lực thực thi. Cấp dưới chịu trách nhiệm nhưng không có đủ nguồn lực hoặc thẩm quyền đã được phân cấp nhưng quy trình xử lý vẫn phụ thuộc nhiều tầng nấc xin ý kiến, thời gian thực hiện kéo dài và trách nhiệm cuối cùng khó quy về một đầu mối cụ thể.

Điểm xuyên suốt trong những yêu cầu này là thời gian phải được coi như một nguồn lực của phát triển. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã chỉ rõ: “Thời gian là một nguồn lực phát triển không thể tái tạo. Chậm thể chế hóa, chậm quyết định, chậm tháo gỡ điểm nghẽn là tăng chi phí, mất cơ hội. Việc đã rõ phải làm ngay; vướng mắc phải xử lý từ sớm”.

Nhìn từ hoạt động kinh tế, nhận định ấy được thể hiện bằng những tác động rất cụ thể. Thủ tục kéo dài đồng nghĩa với chi phí vốn tăng lên; dự án chậm được xử lý có thể khiến nhà đầu tư bỏ lỡ thời điểm thuận lợi. Khi quy định còn nhiều cách hiểu, doanh nghiệp phải mất thêm thời gian xin ý kiến, đồng thời gia tăng các biện pháp phòng ngừa rủi ro. Đáng lo hơn, nếu khoảng trống pháp lý chậm được lấp đầy, dòng vốn hoàn toàn có thể dịch chuyển sang địa bàn, lĩnh vực hoặc thị trường khác có môi trường đầu tư rõ ràng và thuận lợi hơn.

Khi những chi phí ấy cộng dồn trên quy mô lớn, sức cạnh tranh của nền kinh tế sẽ bị bào mòn ngay từ những khâu mà lẽ ra có thể xử lý bằng một cơ chế minh bạch, rõ ràng và kịp thời hơn.

Chuyển động nhanh và bám sát thực tiễn hơn

Từ nhiệm vụ trọng tâm được xác định trong Nghị quyết Đại hội XIV và chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, hoạt động lập pháp đang cho thấy sự chuyển động theo hướng nhanh và bám sát thực tiễn hơn, trong đó Quốc hội và Chính phủ cùng tham gia vào quá trình thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng.

Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất vừa kết thúc cách đây không lâu, Quốc hội khóa XVI đã hoàn thành toàn bộ chương trình sau 17 ngày làm việc, xem xét, thông qua 15 luật, 6 nghị quyết quy phạm pháp luật, quyết định nhiều vấn đề quan trọng và cho ý kiến bước đầu đối với 7 dự án luật khác. Văn phòng Quốc hội đánh giá kết quả này thể hiện quyết tâm chính trị và tinh thần hành động thực chất của Quốc hội, Chính phủ cùng các cơ quan liên quan trong việc kịp thời thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng, đáp ứng yêu cầu thực tiễn và tạo nền tảng cho đất nước phát triển nhanh, bền vững.

Điều đáng quan tâm không nằm riêng ở số lượng luật và nghị quyết được thông qua mà ở hướng xử lý đang đi trực tiếp vào những điểm nghẽn phát sinh trong quá trình đầu tư, sản xuất, kinh doanh. Quốc hội đã xem xét những quyết sách tạo lập khung khổ pháp lý mới, trong đó có sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đầu tư và cắt giảm 62 ngành, nghề kinh doanh có điều kiện, qua đó giảm bớt những rào cản đang tác động trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp.

Cùng với việc xử lý từng quy định cụ thể, tư duy xây dựng pháp luật cũng đang chuyển dần từ thiên về quản lý sang kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, tập trung tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý và khơi thông nguồn lực. Riêng các luật thuộc lĩnh vực nông nghiệp và môi trường được sửa đổi đã cắt giảm 40 thủ tục hành chính, đơn giản hóa 12 thủ tục và cắt giảm 40 điều kiện kinh doanh.

Những thay đổi ấy cần được nhìn ở hiệu quả cuối cùng thay vì chỉ ở số lượng thủ tục được cắt bỏ, bởi cải cách thể chế chỉ có ý nghĩa khi thời gian giải quyết công việc thực tế ngắn hơn, chi phí tuân thủ giảm xuống, số tầng nấc xin ý kiến bớt đi và trách nhiệm của từng cơ quan trở nên rõ ràng hơn.

Hiện nay, vai trò của lập pháp đang được đặt gần hơn với yêu cầu phát triển, bởi pháp luật không thể chỉ là công cụ quản lý sau khi hoạt động kinh tế đã hình thành mà cần trở thành nền tảng để khơi thông nguồn lực, xác lập rõ quyền, trách nhiệm và tạo sự ổn định cho các chủ thể tham gia thị trường. Những vướng mắc đã được nhận diện thì việc sửa đổi sớm không chỉ tháo khó cho một dự án hoặc một ngành mà còn tạo hiệu ứng niềm tin đối với cộng đồng doanh nghiệp, bởi họ có thể nhìn thấy khả năng phản ứng của hệ thống chính sách trước những vấn đề thực tế.

Không để điểm nghẽn tiếp tục tích tụ

Nếu hoạt động của Quốc hội cho thấy nỗ lực tháo gỡ từ khâu lập pháp, thì cuộc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật do Chính phủ triển khai lại cho thấy quy mô rất lớn của những công việc phải xử lý trong cả hệ thống.

Theo Báo cáo số 652/BC-CP của Chính phủ về tình hình triển khai thực hiện tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội, tính đến ngày 30/6/2026, các cơ quan Trung ương và địa phương đã tổng hợp 45.793 văn bản quy phạm pháp luật thuộc phạm vi rà soát; trong đó, 7.300 văn bản được đề xuất sửa đổi, bổ sung, thay thế, bãi bỏ một phần hoặc ban hành mới, 5.926 văn bản được đề xuất bãi bỏ toàn bộ. Cùng với 7.687 văn bản của cấp huyện sẽ tự động hết hiệu lực theo lộ trình, tổng số văn bản dự kiến được loại khỏi hệ thống lên tới 13.613.

Quy mô của cuộc rà soát cho thấy việc hoàn thiện thể chế không thể thực hiện bằng những điều chỉnh rời rạc, bởi hàng nghìn văn bản cùng được đề xuất sửa, thay thế hoặc bãi bỏ thì vấn đề đặt ra không còn là khắc phục một vài quy định riêng lẻ mà yêu cầu làm cho cả hệ thống pháp luật thống nhất, minh bạch, dễ thực thi và phản ứng nhanh hơn với sự thay đổi của thực tiễn.

Tinh thần xử lý cũng được triển khai theo hướng chủ động khi Chính phủ yêu cầu với những văn bản đã rõ nội dung vướng mắc, các cơ quan phải xử lý hoặc tham mưu xử lý theo thẩm quyền mà không chờ đến khi hoàn tất toàn bộ cuộc tổng rà soát; những quy định không rõ ràng, có nhiều cách hiểu khác nhau và đang gây khó cho người dân, doanh nghiệp phải được nghiên cứu kỹ để kịp thời tháo gỡ.

Cách làm này phù hợp trực tiếp với yêu cầu “việc đã rõ phải làm ngay”, bởi trong cải cách thể chế, việc chờ một quy trình hoàn chỉnh đôi khi lại làm mất đi ý nghĩa của sự điều chỉnh. Quy định bất hợp lý nếu đã được nhận diện rõ nhưng vẫn kéo dài thêm nhiều tháng sẽ tiếp tục phát sinh chi phí trong suốt thời gian ấy, trong khi doanh nghiệp và người dân phải tự gánh phần chi phí do sự chậm trễ của hệ thống.

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng: Đột phá mạnh mẽ về thể chế phát triển, nâng cao năng lực hoạch định và tổ chức thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước để khơi thông, giải phóng và phát huy hiệu quả mọi nguồn lực…