Đầu tư hạ tầng tăng tốc, doanh nghiệp xây dựng chịu áp lực về nhân lực và chi phí

Ngành xây dựng đối mặt áp lực thiếu nhân lực, doanh nghiệp kiến nghị tháo gỡ bài toán chi phí. Ảnh: Internet

Nhu cầu nhân lực tăng nhanh, nguồn cung chưa đáp ứng

Việc đẩy mạnh đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông đang mở ra khối lượng công việc lớn cho ngành xây dựng, từ các tuyến cao tốc, đường sắt đô thị đến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và các công trình hàng hải. Tuy nhiên, cùng với cơ hội mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh, các doanh nghiệp xây dựng đang đối mặt với áp lực ngày càng lớn về nhân lực, đặc biệt là lao động có tay nghề, kỹ sư và nhân sự kỹ thuật chuyên sâu.

Đây là vấn đề được các chuyên gia, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo tập trung thảo luận tại Tọa đàm “Hóa giải nguy cơ thiếu hụt nhân lực ngành Xây dựng: Cần cái 'bắt tay' của 'ba nhà'”.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Tập đoàn Đèo Cả, doanh nghiệp hiện có hơn 10.000 nhân sự làm việc trên cả nước. Dự kiến trong hai năm tới, nhu cầu nhân lực của tập đoàn tăng khoảng 30%, tương đương 3.000 người.

Không chỉ Đèo Cả, nhiều doanh nghiệp xây dựng giao thông đang chịu sức ép tuyển dụng khi hàng loạt dự án hạ tầng được triển khai đồng thời tại nhiều địa phương.

Ông Huy cho rằng, nếu các doanh nghiệp chỉ cạnh tranh bằng tiền lương để thu hút nhân sự từ đơn vị khác, thị trường chủ yếu chứng kiến sự dịch chuyển lao động mà không tạo thêm nguồn cung nhân lực mới.

“Doanh nghiệp phải có trách nhiệm trực tiếp trong việc phát triển nguồn nhân lực, thay vì chỉ trông chờ vào thị trường lao động”, ông Huy nhấn mạnh.

Từ thực tế này, Tập đoàn Đèo Cả xác định cần chủ động đào tạo, phát triển đội ngũ hiện có, đồng thời phối hợp với các cơ sở đào tạo để bồi dưỡng, tiếp nhận sinh viên và tạo cơ hội phát triển nghề nghiệp ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Áp lực tương tự cũng được ghi nhận tại Công ty TNHH Thương mại và Xây dựng Trung Chính. Ông Trần Đình Lân, Phó Tổng Giám đốc doanh nghiệp, cho biết từ năm 2025 đến nay, nhu cầu nhân lực của công ty tăng gần gấp ba lần.

Trong khi đó, nguồn cung lao động chưa đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng. Không ít sinh viên sau khi tốt nghiệp không muốn làm việc tại các công trường xa, có xu hướng ở lại Hà Nội hoặc chuyển sang lĩnh vực dịch vụ.

Để khắc phục, Trung Chính tăng cường hợp tác với các trường đại học, tổ chức cho sinh viên tham quan công trường, thực tập và tham gia dự án sau tốt nghiệp. Doanh nghiệp đồng thời chú trọng đào tạo, bồi dưỡng và phát triển đội ngũ nhân sự hiện có.

Nhìn từ góc độ dài hạn, PGS.TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam, nhận định ngành chưa thực sự chủ động trong quy hoạch, dự báo và xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực.

Theo ông, ngay từ năm 2021, vấn đề thiếu chiến lược chuẩn bị nhân lực dài hạn đã được đặt ra. Bên cạnh đó, đặc thù công việc vất vả, thường xuyên xa nhà và điều kiện sinh hoạt còn nhiều khó khăn cũng ảnh hưởng đến khả năng thu hút, giữ chân lao động.

Ông Trần Chủng kiến nghị xây dựng chiến lược phát triển nhân lực dựa trên dự báo nhu cầu và tính toán khoa học, đồng thời có chính sách đãi ngộ, bảo đảm thu nhập phù hợp cho người lao động.

Từ phía cơ sở đào tạo, PGS.TS Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải, thừa nhận mối quan hệ hợp tác giữa nhà trường và doanh nghiệp trước đây chưa thực sự chặt chẽ. Hoạt động đào tạo đôi khi vẫn dựa trên những điều kiện sẵn có của nhà trường, trong khi việc cập nhật nhu cầu thực tế của doanh nghiệp chưa được thực hiện thường xuyên.

Cần cơ chế đặt hàng đào tạo, điều chỉnh định mức chi phí

Trước nhu cầu nhân lực gia tăng, các doanh nghiệp cho rằng việc mở rộng tuyển dụng chỉ là giải pháp trước mắt. Để tạo nguồn lao động ổn định, cần có cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp, đồng thời giải quyết những bất cập về chi phí đang ảnh hưởng đến hoạt động của nhà thầu.

Ông Nguyễn Quang Huy đề xuất Nhà nước nghiên cứu cơ chế đặt hàng đào tạo đối với những ngành nghề thiếu hụt nhân lực, đặc biệt là đường sắt, công trình ngầm và công trình hầm.

Theo ông, nếu đợi đến khi nhu cầu tăng cao mới tuyển dụng, doanh nghiệp sẽ phải cạnh tranh thu hút lao động từ các đơn vị khác, trong khi không đủ thời gian đào tạo đội ngũ mới.

Bên cạnh đó, cần nghiên cứu cơ chế ghi nhận, hỗ trợ chi phí doanh nghiệp đầu tư cho đào tạo, bồi dưỡng nhân lực; xem xét việc tính toán, bù đắp chi phí phát sinh do biến động, hao hụt nhân sự trong quá trình thực hiện dự án.

Về liên kết đào tạo, ông Huy kiến nghị các trường phối hợp chặt chẽ hơn với doanh nghiệp trong xây dựng chương trình, kéo dài thời gian thực tập hợp lý để sinh viên sớm tiếp cận công trường. Doanh nghiệp cần trực tiếp tham gia hướng dẫn chuyên môn, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp, đồng thời cải thiện điều kiện ăn ở, sinh hoạt nhằm giữ chân người lao động.

Ở góc độ chi phí, ông Trần Đình Lân cho rằng một trong những khó khăn lớn hiện nay là hệ thống định mức, đơn giá xây dựng chưa theo kịp mặt bằng thị trường.

Theo số liệu doanh nghiệp phản ánh, đơn giá nhân công trong định mức hiện khoảng 300.000 - 400.000 đồng/công, trong khi mức chi trả thực tế có thể lên tới 900.000 đồng đến 1 triệu đồng/công. Riêng tại Trung Chính, mức chi trả được doanh nghiệp nêu là 950.000 đồng/công.

Khoảng cách giữa định mức và chi phí thực tế khiến nhà thầu gặp khó khăn trong cân đối tài chính, nhất là tại những công trình có yêu cầu kỹ thuật cao như cầu, hầm.

“Khi chi phí nhân công thực tế vượt xa mức được tính trong định mức, doanh nghiệp phải tự bù đắp phần chênh lệch”, ông Lân cho biết.

Theo ông, áp lực chi phí không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động mà còn hạn chế nguồn lực dành cho đào tạo, đào tạo lại và nâng cao tay nghề cho người lao động.

Ngoài đơn giá nhân công, doanh nghiệp cũng kiến nghị xem xét tỷ lệ lợi nhuận định mức và các chi phí phục vụ thi công. Theo ông Lân, tỷ lệ lợi nhuận định mức đối với công trình xây dựng hiện khoảng 5,5 - 5,8%, thấp hơn mức 10 - 15% của một số ngành nghề khác.

Với mức lợi nhuận này, doanh nghiệp gặp khó khăn trong tích lũy nguồn lực để tái đầu tư, nâng cao năng lực thi công và cải thiện thu nhập cho người lao động.

Các khoản chi cho kỹ sư, chuyên gia tại công trường như ăn ở, đi lại, nhà tạm cũng cần được tính toán sát thực tế, đặc biệt đối với dự án ở xa khu dân cư hoặc có điều kiện thi công khó khăn.

Từ đó, ông Lân kiến nghị Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan rà soát, điều chỉnh định mức, đơn giá nhân công, chi phí quản lý và những khoản chi phí liên quan cho phù hợp thực tiễn.

Đồng thời, doanh nghiệp đề xuất chính sách hỗ trợ các cơ sở đào tạo chuyên ngành xây dựng giao thông về cơ sở vật chất, trang thiết bị thí nghiệm, điều kiện thực hành; nghiên cứu miễn, giảm học phí hoặc hỗ trợ tài chính để khuyến khích người học lựa chọn ngành nghề này.

Theo các ý kiến tại tọa đàm, giải quyết nguy cơ thiếu hụt nhân lực xây dựng cần được thực hiện đồng bộ từ dự báo nhu cầu, đổi mới đào tạo đến hoàn thiện cơ chế chi phí. Trong đó, sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp được xác định là nền tảng để bổ sung nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án hạ tầng giao thông trong thời gian tới.