Điện khí hóa: Hóa giải áp lực nguồn cung

Trong bối cảnh xung đột Trung Đông leo thang gây áp lực nặng nề lên chuỗi cung ứng nhiên liệu hóa thạch toàn cầu, việc đẩy nhanh lộ trình điện khí hóa không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết. Làm chủ công nghệ điện khí hóa kết hợp với phát triển năng lượng tái tạo chính là "lá chắn" giúp Việt Nam đảm bảo an ninh năng lượng bền vững và hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero).

Áp lực từ bài toán tự chủ

Từ đầu năm 2026, những biến động tại khu vực Trung Đông, đặc biệt là các mối đe dọa đối với tuyến hàng hải chiến lược qua eo biển Hormuz đã khiến thị trường năng lượng thế giới chao đảo. Giá dầu thô và khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) liên tục biến động, gây sức ép trực tiếp lên các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu. Với tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh chóng, Việt Nam cũng không nằm ngoài tầm ảnh hưởng này.

Thực tế cho thấy, việc phụ thuộc quá nhiều vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu tiềm ẩn rủi ro lớn về an ninh năng lượng. Khi các tổ chức tài chính quốc tế và các quốc gia phát triển thắt chặt đầu tư vào điện than, LNG nổi lên như một giải pháp chuyển tiếp. Tuy nhiên, nhu cầu thế giới tăng vọt khiến thời gian giao hàng các thiết bị cốt lõi như turbine khí bị kéo dài từ 4 - 5 năm lên tới 8 - 10 năm. Điều này buộc Việt Nam phải tìm kiếm một hướng đi căn cơ và chủ động hơn.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Chandan Singh, Tổng Giám đốc Hitachi Energy Việt Nam nhận định: “Vấn đề thực sự là câu chuyện điện khí hóa Việt Nam. An ninh năng lượng và mục tiêu Net Zero luôn đan xen chặt chẽ. Xung đột Trung Đông đã đẩy mạnh quá trình chuyển dịch từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo, vì vậy mục tiêu phát thải ròng bằng 0 sẽ không thể đạt được nếu không điện khí hóa từ khâu sản xuất cho đến mạng lưới giao thông và công nghiệp”.

Điện khí hóa là quá trình chuyển đổi các hệ thống sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang sử dụng điện, mang lại khả năng tận dụng nguồn năng lượng tái tạo dồi dào trong nước như điện gió và điện mặt trời. Đây là chìa khóa giúp Việt Nam tự chủ hơn về nguồn cung năng lượng phục vụ sản xuất và đời sống.

Làm chủ công nghệ truyền tải

Nếu coi nguồn điện là trái tim thì hệ thống truyền tải chính là mạch máu dẫn khí lực đến toàn bộ nền kinh tế. Một trong những thách thức lớn nhất của Việt Nam hiện nay là sự mất cân đối giữa nguồn và phụ tải: công suất phát điện tập trung lớn ở miền Trung và miền Nam, trong khi miền Bắc thường xuyên đối mặt với nguy cơ thiếu hụt vào các tháng cao điểm.

Để giải quyết bài toán này, các chuyên gia nhấn mạnh vai trò của việc nâng cấp hạ tầng lưới điện bằng các công nghệ hiện đại. Ông Chandan Singh chia sẻ, Việt Nam có đủ công suất phát điện ở khu vực Ninh Thuận đến Vũng Tàu, nhưng cần một "hành lang chuyên dụng" để đưa nguồn điện này ra Bắc. Công nghệ truyền tải điện một chiều cao áp (HVDC) được xem là giải pháp tối ưu, cho phép truyền tải điện năng đi xa với tổn thất thấp và khả năng điều khiển linh hoạt hơn so với hệ thống xoay chiều truyền thống. 

Bên cạnh đó, các công nghệ như trạm biến áp kỹ thuật số, thiết bị bù đồng bộ tĩnh (STATCOM) và hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) đang dần được Infuse (truyền dẫn) vào hệ thống điện quốc gia. STATCOM giúp ổn định điện áp khi tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo có tính bất định cao (như gió và mặt trời), trong khi BESS giúp điều tiết công suất và nâng cao độ tin cậy của lưới điện phân phối.

Điện khí hóa cũng đang len lỏi vào các lĩnh vực quan trọng khác như giao thông vận tải. Với định hướng phát triển đường sắt tốc độ cao và các tuyến metro chạy điện, Việt Nam đang từng bước loại bỏ dần các phương tiện chạy bằng nhiên liệu hóa thạch. Điều này không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn tận dụng tối đa nguồn điện sạch được sản xuất trong nước.

Đánh giá về triển vọng công nghệ, ông Chandan Singh cho rằng, dù trí tuệ nhân tạo (AI) là công cụ tiềm năng nhưng việc ứng dụng thực tế tại Việt Nam cần lộ trình khoảng 5 năm tới. Nguyên nhân do hạ tầng năng lượng quốc gia hiện nay cần được bảo mật nghiêm ngặt, chưa kết nối trực tiếp với điện toán đám mây. Khi an ninh mạng và chính sách dữ liệu thực thi đồng bộ, AI mới có thể tiếp cận dữ liệu thời gian thực để tối ưu hóa vận hành.

Trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động, lộ trình thực hiện Quy hoạch điện VIII sửa đổi một cách quyết liệt, đúng tiến độ chính là con đường ngắn nhất để Việt Nam bảo vệ nền kinh tế trước các cú sốc năng lượng toàn cầu. Điện khí hóa, với sự hỗ trợ của các công nghệ tiên tiến, sẽ biến tiềm năng năng lượng tái tạo thành sức mạnh nội lực, đưa Việt Nam vững bước trên hành trình phát triển xanh và bền vững.

An ninh năng lượng trong kỷ nguyên mới không chỉ dừng lại ở việc đảm bảo nguồn cung, mà còn là khả năng làm chủ các công nghệ hiện đại. Việc đẩy mạnh điện khí hóa, tích hợp AI vào vận hành lưới điện cùng với sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách thực thi Quy hoạch điện VIII và tinh thần đổi mới sáng tạo từ các đối tác công nghệ chiến lược sẽ là "đòn bẩy" quan trọng. Đây chính là chìa khóa để Việt Nam vững vàng trên con đường tự chủ năng lượng, hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng 0.